Op Java klinkt een Arabische naam cooler

Islamisering

Steeds meer Javanen geven hun kinderen een Arabische naam, op zoek naar vroomheid én een hippe klank.

Indonesische vrouwen op een Sharia-beurs, vorige maand in Surabaya, in de provincie Oost-Java.
Indonesische vrouwen op een Sharia-beurs, vorige maand in Surabaya, in de provincie Oost-Java. Foto Juni Kriswanto/AFP

Als haar ooit nog een dochter was gegeven, zou ze die naar Mekka vernoemen. Deze gedachte kreeg Davinati Ulomiyati vorig jaar pal voor de grote moskee in Mekka, tijdens haar bedevaart. Nu houdt ze haar dochtertje van drie weken in haar armen. Een bolletje donker haar piept boven de dekens uit. Ze heet Sofia Tanysha Mekah, volgens de Indonesische spelling van de heilige plaats.

Haar oudste zoon bedacht de twee andere namen voor zijn zusje. Sofia betekent volgens hem zuiver of puur, Tanysha staat voor ambitie. Ze hopen dat deze namen op haar afstralen. Net als bij haar twee zoons, die heten allebei Muhammad, naar de Profeet.

Had Ulomiyati haar zoons niet liever hun eigen, unieke voornaam gegeven? Nee, de betekenis vindt ze belangrijker. In de praktijk gebruikt ze toch hun tweede namen, Adam en Raziz, lacht ze. „De meeste jongens hier in de buurt heten Muhammad.”

De onderzoeker denkt dat er een sterkere identificatie is met de islam

Davinati woont met haar gezin in een dorp buiten Yogyakarta in midden-Java. Haar man runt een stoffenzaakje. De kindernamen passen in een trend: Javaanse namen maken plaats voor Arabische.

De Amerikaan Joël Kuipers – zijn grootouders waren Nederlands – publiceerde vorig jaar een studie naar dit fenomeen, hij is antropoloog aan de George Washington University. Kuipers kwam erachter dat het aantal Javaanse namen de voorbije decennia drastisch daalde. Zo zakte in de regio Bantul, ten zuiden van Yogyakarta, het percentage van boven de 70 procent in het begin van de vorige eeuw tot onder de 10 procent in 2010.

Meer hoofddoeken op straat

Aanleiding voor zijn studie, zegt Kuipers, was dat het in de media vaak over de islamisering van de samenleving gaat. Alleen bestaan er weinig ondersteunende statistieken voor. Op straat lijkt het aantal vrouwen met een hoofddoek weliswaar toe te nemen en er gaan geruchten over de miljarden waarmee Saoedi-Arabië de bouw van moskeeën zou financieren, maar harde data ontbreken.

Ook kwalitatief onderzoek doen, door interviews af te nemen, is lastig. Religie ligt gevoelig. „Vraag een Indonesische moslim hoe vaak hij naar de moskee gaat en hij zal zeggen dat het vijf keer per dag is, omdat het zo hoort. Sommigen gáán echt vijf keer, maar dat geldt niet voor iedereen.”

Kuipers interpreteert de namentrend als aanwijzing voor meer vroomheid en een grotere islam-identificatie. „Zeker omdat heel weinig Indonesiërs Arabisch lezen of spreken. Maar ze doen hun best, zijn meer met de islam en de Koran bezig.”

Lees meer over vroomheid bij jonge Indonesiërs: Zonder tatoeage ben je een betere moslim

Ideeën voor babynamen halen veel Indonesiërs van internet. In conservatievere dorpen bezoeken ze ook hun imam in de moskee. Zoals bij imam Nurhamid, hij woont in dezelfde buurt als jonge moeder Davinati en bij hem komen geregeld ouders langs voor advies over namen.

Nurhamid – zijn naam betekent ‘hij die licht verspreidt’ – legt uit hoe belangrijk Indonesiërs het vinden dat hun kind een naam krijgt met de juiste betekenis. De imam doet dit werk al zo’n tien jaar en al die tijd is Arabisch populair. De laatste jaren is er wel iets veranderd, zegt hij. „Vroeger namen mensen gewoon mijn advies aan. Nu willen ze dat een naam een goede betekenis heeft en moet hij ook nog cool klinken.” Als illustratie hobbelt zijn eigen dochtertje langs, ze heet Romdon Zida Adoya. Ze is tijdens de ramadan geboren en Zida Adoya betekent volgens de imam zoiets als ‘gift van Allah’.

Het is net te simpel om deze namentrend alléén als islamisering te zien, zegt onderzoeker Kuipers. Andere verklaringen spelen ook mee.

Soeharto

In 1965 liet president Soeharto honderdduizenden Indonesiërs vermoorden – verdacht zijn van communistische sympathieën was vaak genoeg om slachtoffer te worden. Vooral de Abangan liepen risico, Javanen die officieel als moslim geregistreerd staan, maar niet praktiseren of hun islamitische geloof vermengen met hindoeïstische en animistische gebruiken. Uit angst voor het gezag vermeden ouders liever de Abangan-namen, die vaak typisch Javaans waren. Kuipers: „Het was beter om je kind een onverdachte naam te geven. Ongeveer zoals na de Tweede Wereldoorlog in Europa maar weinig Adolfs meer geboren werden.”

Behalve ‘puur’ Arabische namen zijn gemengde namen populairder dan vroeger. Ouders kiezen dan een mengelmoes van Javaans en Arabisch, met soms een westers tintje. Volgens Kuipers’ onderzoek is in de regio Bantul bijna 30 procent van de namen Arabisch en 35 procent is een mengeling van Arabisch en Javaans. Rond een kwart van de namen is een grote mengelmoes met ook Europese, Amerikaanse of Chinese invloed.

In het dorp Sumberagung hebben Kris Sutanto en zijn vrouw goed nagedacht over de namen van hun eerste dochter Haidar Ahsan Nurromadhon, ze is in juni tijdens de ramadan geboren. Ze dreint tot haar moeder haar aan de borst legt. Haidar heeft een dubbele betekenis, vertelt haar vader. In het Arabisch betekent het ‘iemand met een dapper hart’. En in het Sanskriet, de basis voor het Javaans, staat Haidar voor ‘dankbaar zijn’. Kris Sutanto wilde zijn Javaanse afkomst niet helemáál negeren, juist omdat bijna alle kinderen hier nu een Arabische naam krijgen.

Javaans is een lastige taal, mooie namen vinden is lastiger, zegt Sutanto. „Kinderen krijgen nu maar tot de middelbare school Javaanse les. Ik denk dat velen de Javaanse cultuur niet zo belangrijk meer vinden.”

Over zichzelf zegt Sutanto het ook: in de eerste plaats is hij moslim. Het gaat hem niet om het Arabische aspect aan de namen, maar om de verbinding met de islam. „Hoe religieuzer iemand is, hoe belangrijker het zal zijn om zijn kind een islamitische naam te geven. Wij geloven dat je je naam meeneemt naar het hiernamaals.”

    • Annemarie Kas