Een racismerel met balkanker

Ewoud Sanders

Balkanker, racismerel en slamelange. Misschien las je deze woorden verkeerd. Taalcolumnist Ewoud Sanders in ieder geval wel, en hij verzamelde nog meer verwarwoorden.

Onlangs stond boven een stuk in deze krant: „Twee keer bis: over speelse genres in de krant en een racismerel bij de buren.” Ook nadat ik het drie keer had gelezen, begreep ik niet wat een racismerel was. Ik meende: een bepaald soort merel.

Dat ik niet de enige ben die dit woord verkeerd las (er staat: racisme-rel) weet ik doordat ik er een tweet aan wijdde. Ik vroeg lezers naar vergelijkbare ervaringen. Dat leverde tientallen reacties op en een flinke lijst verwarwoorden.

Eerst iets over het onderliggende mechanisme. In het begin lezen jonge kinderen letter voor letter. ‘Buh, ah, el. B-a-l, er staat bal!’ Na een tijdje stappen ze over op korte klanken, die in leesboekjes worden gescheiden door kop-pel-te-kens. Geoefende, snelle lezers nemen complete woorden in zich op, vaak een paar tegelijk. Lezen is bij hen gepromoveerd tot het herkennen van woordbeelden. Een ongewoon woordbeeld, zoals racismerel, zorgt voor een hapering. Onbewust zoek je in deze zeldzame lettercombinatie naar een vertrouwde klank: ziedaar de merel. Fladdert die eenmaal in je hoofd, dan kan het lastig zijn hem te verjagen: het corrigeren van een fout woordbeeld kost tijd.

Dat is zelfs zo als de gevonden oplossing onzinnig is, want een racis-merel bestaat niet en los betekent racis niets. De meeste verwarwoorden bestaan uit twee woorden die los van elkaar wél iets betekenen – de verwarring ontstaat doordat je ze in gedachten verkeerd uitspreekt. Naar de klassieker bommelding worden ze soms bommelwoorden genoemd; taalkundigen hebben het over homografen en homogrammen. Hier enkele voorbeelden, met dank aan de inzenders.

Balkanker Betekent in het ziekenhuis iets anders dan bij de bouwmarkt.

Bekeren „Twee eredivisieclubs komen naar Volendam om te bekeren” schreef het Noordhollands Dagblad onlangs. Van langer geleden: „Ajax en PSV bekeren verder.” Uit dezelfde categorie: bedelen.

Carnavalshit Wellicht vooral door mensen die een hekel hebben aan carnaval gelezen als samenstelling met shit.

Douchegel Heeft net zo weinig met egels te maken als insectengel met engelen.

Kerstomaatje „Mijn omaatje gaat altijd helemaal op in de viering van Kerst”, schreef iemand. „Ik was dus enorm geschokt toen ik volgens een recept gevierendeelde kerstomaatjes aan de maaltijd moest toevoegen.” Niet uit een recept: papaverlof.

Loodspet Betekent in de bouw iets anders dan op de vaart. Eveneens uit de bouw: pijplasser, inkervinkje en inkepinkje. Let op een bouwplaats op de verfrommel.

Massagebed Wie denkt dat het hier om een massaal gebed gaat, vermoedt waarschijnlijk dat massagebad een tikfout is, maar dat is een bepaald soort badkuip.

Operatietje Omdat de betekenis van een samenstelling vrijwel altijd wordt bepaald door het tweede woorddeel, zijn we geneigd om hier bij langere, vreemd aandoende woorden als eerste naar te kijken – wat soms onverwachte associaties oproept. Dat kan zich bijvoorbeeld ook voordoen bij voorspelfout (vorige week nog te lezen in deze krant).

Penetuitje Klassiek bommelwoord. Ook andere samenstellingen met dit woord geven een verwarrend beeld, zoals pijpetui en schrijfetui.

Slamelange Een Indonesisch ogende klassieker, net zo verwarrend als kassalade. Losgekoppeld betekent slame net zo weinig als racis, maar dat geldt ook voor balaf-pakker,foko-lifant en ta-fella, woorden die zonder koppelstreepje hun betekenis terugkrijgen.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders
    • Ewoud Sanders