Vijftien uur experimenteel theater: Stockhausens ‘aus LICHT’ moet je ondergaan

7 vragen over Stockhausen

De driedaagse marathonvoorstelling aus LICHT van Karlheinz Stockhausen wordt hét muziektheaterevenement van 2019.

De opera aus Licht van Stockhausen door Nationale Opera & Ballet
De opera aus Licht van Stockhausen door Nationale Opera & Ballet Foto Michel Schnater

De Nationale Opera, het Holland Festival en het Koninklijk Conservatorium te Den Haag bundelen de krachten voor Karlheinz Stockhausens aus LICHT, de omvangrijkste opera ooit geschreven. De uitvoering van alle zeven delen van 31 mei tot en met 10 juni wordt een historisch en internationaal onvertoond spektakel. Een bliksemintroductie tot Stockhausen in zeven vragen.

  1. Vijftien uur experimenteel muziektheater van avant-gardecomponist Karlheinz Stockhausen. Lijkt me veel van het goede. Moeten we ons daarop verheugen?

    Houd je van Gesamtkunst waarin alles (zang, instrumentale muziek, theater, dans, licht, kleur) samenkomt? Ben je bereid je open te stellen voor een compleet nieuw en behoorlijk megalomaan universum waarin strijkkwartetleden per helikopter de lucht in gaan (Stockhausen had iets met vliegen, vogels en luchtvoertuigen) en engelenkoren in processie zeven talen zingen?

    Dan heb je zeker iets om je op te verheugen. Maar toen regisseur Pierre Audi bekendmaakte dat een reeks voorstellingen met fragmenten uit Stockhausens operaheptalogie LICHT (dus zevendelig, net als Harry Potter) het slotschot zou zijn van zijn dertigjarige aanwezigheid als directeur van De Nationale Opera (DNO), ontstond ook ophef. Een internetpetitie tegen aus LICHT werd 52 keer ondertekend. „Een idiote onderneming”, schreef iemand. Een ander had het over „een monstrueus project voor the happy few”. En een derde: „Stockhausen was een fascist.”

  2. Was Karlheinz Stockhausen inderdaad een fascist?

    Nee. Wel een monomane perfectionist die leefde voor en in zijn eigen muziek.

    Het concrete verwijt wortelt in een explosieve uitspraak over de aanslagen op de Twin Towers van 11 september 2001, door Stockhausen aangehaald als een groots „kunstwerk”. Hij herpakte zich nog dezelfde dag; natuurlijk vond hij de aanslagen „ook een misdaad”. Het kunstzinnige ervan schuilde voor hem in de jarenlange planning van de aanslagen: een ware „duivelscompositie”. Maar het schandaal was toen al een feit. Concerten werden geschrapt. En dochter Majella schudde de naam Stockhausen af als een besmette jas.

    Voor beter begrip: Stockhausen (1928-2007) was puber in de Tweede Wereldoorlog. Zijn geesteszieke moeder werd in 1941 in het kader van het eugeneticaproject van de nazi’s (Lebensunwertes Leben) vermoord. Zijn vader, onderwijzer, kwam om aan het Oostfront. Op zijn zestiende was Stockhausen wees. De lucht boven zijn geboortestreek, het glooiende Bergisches Land ten oosten van Keulen, waar hij zich later voorgoed zou vestigen, zag hij door afweergeschut, fosforbommen en crashende vliegtuigen oplichten: doodsangstaanjagend, maar ook van een gruwelijke schoonheid.

    Lees ook een uitgebreid profiel van Karlheinz Stockhausen: Pionier, grondlegger, visionair, megalomaan

    Stockhausens veelzijdige maar consequent spirituele oeuvre kun je opvatten als een levenslange poging te komen tot een antwoord op dat jeugdtrauma, zeggen kenners. Stockhausens tweede van vier vrouwen, de kunstenares Mary Baumeister, verwoordt het in haar autobiografische pageturner Ich hänge im Triolengitter: Mein Leben mit Karlheinz Stockhausen zo: „De grond van Stockhausens muziek is pijn, het geneesmiddel liefde.”

  3. Waarom stak Stockhausen juist in aus LICHT 25 jaar van zijn levensenergie, en waarom moest het per se zo omvangrijk zijn?

    Met aus LICHT componeerde Stockhausen de omvangrijkste opera uit de geschiedenis van de mensheid. De oerconceptie vond plaats in Kyoto, 1977. Monnikengezang schudde Stockhausen wakker voor het besef dat alle soorten wereldmuziek loten van dezelfde stam zijn, weliswaar verschillend maar in essentie verwant. Van daaruit ontstond het idee in 25 jaar tijd zeven opera’s te componeren met één verbindende boodschap.

    aus LICHT ging nog nooit integraal. Van de meerwaarde van een volledige onderdompeling kan dus (nog) niemand getuigen. Aan de vijftien uur die in juni in de Amsterdamse Gashouder te zien zijn (op één locatie, Stockhausen droomde eigenlijk van zeven speciale theaters) ontbreken „veel belangrijke scènes”, aldus klarinettiste en componistenweduwe Suzanne Stephens. Maar de Amsterdamse aus LICHT-trilogie is wel de eerste ‘omvattende’ scenische uitvoering van aus LICHT ooit.

  4. Is er een verhaal te vinden in de zeven opera’s?

    De opera’s zijn elk vernoemd naar een dag van de week. Daar horen ook kleuren, symbolen en geuren bij. Er is ook wel een soort plot omtrent drie archetypische hoofdpersonages Michael, Eva en Lucifer (met bijbehorende instrumentalist(en) op het podium, en dansers). Maar die plot vormt slechts het schuim van heel veel onderliggende betekenislagen. Uiteindelijk neem je de scènes meer waar als een droomachtige, modulaire sequentie, waarbij sommige gebeurtenissen soms wel heel concreet teruggrijpen op Stockhausens jeugdherinneringen.

    Moet je dat alles snappen? Nee. aus LICHT moet je ondergaan. Parkeer sceptische vragen over zin en onzin en geef je over aan de muziek en het theater, die „alles op een ander en hoger plan tillen”, aldus de aus LICHT-website. Om daarna de zaal te verlaten met verfrist geloof in de kracht en noodzaak van actieve menselijke verbinding en in de liefde als het antwoord op imperfectie. Als mensen in staat zijn negatieve ervaringen om te buigen in de kracht om over onderlinge verschillen heen te stappen, kunnen ze komen tot samenwerking en zo een wereld met meer harmonie bewerkstelligen. Geloof, hoop en liefde staan letterlijk in Stockhausens grafschijf gegraveerd.

  5. Amen! Is dat dan alles wat erover te zeggen valt?

    Dat is te simpel. Als kind werd Stockhausen rooms-katholiek gedoopt. Christelijke wortels zijn in aus LICHT overal te herkennen. Zelf beschouwde Stockhausen het „geestelijk-godsdienstige” als zijn leidend beginsel. Maar zijn spirituele blik was breed: ook oosterse religies en het mystieke, van gene zijde „doorgekregen” Urantia Book (1955) waren van invloed.

    Gek of geniaal? Een beetje van beide, vermoedelijk. De muziek is geen 29 uur geniaal, maar fragmenten zijn dat wél.

    En de zinnelijkheid en de urgentie van de muziek zijn voortdurend onmiskenbaar.

  6. De muzikale leiding over aus LICHT is in handen van Stockhausens laatste weduwe, Kathinka Pasveer. Hoe dat zo?

    Stockhausen was ultraperfectionistisch. Als er iets misging, kreeg hij maagkramp. Daarom legde hij veel vast in vuistdikke partituren en speelde hij in veel uitvoeringen van zijn muziek een actieve rol. Invulling van licht en decors zijn wel vrij: die worden in Amsterdam straks gerealiseerd door lichtontwerper Urs Schönebaum. En op het laatste moment zal ook regisseur Pierre Audi met zijn „mise en espace” nog sfeer toevoegen.

    Maar verder beginnen Stockhausens partituren al met paginalange instructieteksten: hoe de luidsprekers moeten staan, hoe je de benodigde trommel bouwt, hoe de dynamiek moet zijn en hoe je een bepaalde frase zingt („mit etwas offenen, lockeren Lippen”, bijvoorbeeld). Zelfs de choreografie van de zangers is gevangen in notenschrift.

    Pasveer, die jarenlang intensief met Stockhausen samenwerkte, ziet nu „strenger dan de paus zelf” toe op het repetitieproces van aus LICHT. Het streven: honderd procent precisie, in alle parameters. De betrokken musici, velen student aan de speciaal geïnitieerde aus LICHT-Masteropleiding aan Koninklijk Conservatorium Den Haag, waarderen dat. „Je voelt het als je precies doet wat er staat”, zeggen ze. Als een beeld dat scherp wordt gesteld. En hoewel het tegenstrijdig lijkt, kan juist die precisie heel emotionerend werken.

    Parkeer sceptische vragen over zin en onzin en geef je over aan de muziek en het theater

    Interessant is ook de rol van elektronica in de opera’s. „Het is mijn taak me aan te passen aan de techniek die in mijn tijd mogelijk is”, zei Stockhausen zelf – pionier van elektronische muziek. Maar zijn erven bewaken paradoxaal genoeg nu een bevroren ideaal, waarvan sommige apparatuur die Stockhausen destijds verkoos al niet meer voorhanden is. De eigentijdse ‘soundboys’ van aus LICHT zetten daarom soms stiekem toch de nieuwste snufjes in.

  7. Welke jonge kunstenaars moeten we het komende jaar in de gaten houden? De Turks-Nederlandse componist Meriç Artaç timmert flink aan de weg.
  8. Wat zou Stockhausen er zelf van hebben gevonden?

    Sluit een twinkelende glimlach niet uit. Gevoel voor humor en relativering waren Stockhausen niet vreemd. „Mijn levenswerk is maar een ministukje in de ontwikkeling van de muziek”, zei hij ooit, ook al geloofde hij wel heilig in het heil van zijn eigen muziek.

    Karlheinz Stockhausen werd donderdag 13 december 2007 begraven op het Waldfriedhof van zijn woonplaats Kürten, waar zijn weduwen nog steeds wonen om zich onvermoeibaar in te zetten voor de Stockhausen Stiftung. Ook alle nagelaten instructies voor de uitvaart voerden ze precies uit, tot en met het bestellen van speciaal te bakken blauwe tegels voor zijn tombe, het laten graveren van de enorme glazen grafschijf en het verzorgen van de (geurende!) plantjes ernaast.

    Alleen zijn trui zochten ze zelf uit. Het werd de zondagse, een witte met gouden draden; die vonden de weduwen de mooiste. Ze moeten erom grinniken dat het zijn zondagse, niet zijn donderdagse trui was. „Misschien zou hij daar wel boos om zijn geweest.”

Correctie 3 januari 2019: Stockhausens grote grafschijf op het Walfdriedhof in Kürten is niet van glas maar van staal.

    • Mischa Spel