De tijd van intriges, gekonkel en pruiken

Pruikentijd In ‘The Favourite’ beslist een lesbische driehoeksverhouding over het lot van Europa. Typisch een script van een pruikentijdfilm.

Hofdame Sarah Churchill (Rachel Weisz, links) met de Britse vorstin Anne (Olivia Colman) in The Favourite.
Hofdame Sarah Churchill (Rachel Weisz, links) met de Britse vorstin Anne (Olivia Colman) in The Favourite.

De leukste kostuumfilms spelen zich af in de pruikentijd. Museumpaleizen zijn een kant-en-klaardecor: Versailles, Sanssouci of Hatfield House, waar The Favourite werd opgenomen. Kostuummakers mogen zich uitleven in bizarre pruiken en make-up, hoepeljurken en rococo. Regisseurs beschikken over een geraffineerd én vrouwelijk milieu waar politiek heel persoonlijk is.

De boosaardige kostuumkomedie The Favourite van de Griekse absurdist Yorgos Lanthimos, vanaf deze week in de bioscoop, draait om een historisch gegeven: hofdame Sarah Churchill (Rachel Weisz) en haar nichtje Abigail Masham (Emma Stone) die anno 1710 konkelen om de - vleselijke - gunst van de onzekere Britse vorstin Anne (Olivia Colman). Hun steekspel is zowel persoonlijk als politiek: wordt het vrede of blijft het oorlog met Frankrijk? De beslissing valt in de koninklijke slaapkamer.

Lees ook de recensie van The Favourite: Een heerlijk vileine machtsstrijd

Scenarist Tony McNamara wilde in The Favourite de terloopse wreedheid van deze „tijd van goede manieren” blootleggen. „De samenleving was toen nog heel rigide, je plaats stond vast. Je kon alleen vertrouwen op je talent om anderen te beïnvloeden door continu van positie en motivatie te veranderen.” Een milieu voor cynische manipulators dus.

Regisseur Yorgos Lanthimos, tijdens het filmfestival van Venetië: „De stemming van een paar mensen in een claustrofobische ruimte bepaalde toen het leven van miljoenen. Dat is nog steeds zo trouwens.” Daarmee vertolkt Lanthimos een geschiedfilosofisch standpunt: het lot van de mensheid hangt af van grote mannen. De achttiende eeuw is ideaal om dat aannemelijk te maken. Het tegengestelde standpunt – geschiedenis is het resultaat van sociaal-economische of culturele bewegingen – werd in de negentiende eeuw, tijd van industriële revolutie en ideologie, geopperd door denkers als Hegel, Marx en Tolstoj. Voor die laatste was een ‘groot man’ als Napoleon slechts een manifestatie van blinde volkskrachten.

Maar in de achttiende eeuw lijkt geschiedenis toch meer een zaak van ‘grote mannen’: de wereld draait om dynastie, connectie, rang en stand. Vorsten bewijzen hun van God gegeven gezag met pompeus vertoon, verfijnde manieren en complexe rituelen, tegelijk ondergraaft Verlichting en wetenschap die oude orde.

Onbelangrijke dingen met impact

Lanthimos is niet de eerste die de intriges van Sarah en Abigail om het hart van koningin Anne gebruikt om een geschiedsfilosofisch punt te maken. In 1840 werd in Parijs al de komedie Le verre d’eau ou Les effets et les causes van Eugène Scribe opgevoerd, die meermalen is verfilmd. Daarin drijft de sluwe Tory-leider Lord Bollingbroke een wig tussen de vriendinnen koningin Anne en hofdame Sarah Churchill via zijn protegé Abigail en via mooiboy Arthur Masham, op wie alle dames smoorverliefd zijn.

Bij Scribe is er uiteraard geen sprake van een lesbische ménage a trois; koningin Anne, in 1710 weduwe en moeder van 17 doodgeboren of vroeg overleden kinderen, is bij hem een jonge bakvis. Door een futiel gebaar – het vragen van een glas water – beseffen de oude vriendinnen dat ze liefdesrivalen zijn. Sarah Churchill valt uit de gratie, vrede met Frankrijk volgt. Lord Bolingbroke filosofeert dan dat „de meest onbelangrijke dingen de grootste impact hebben”. Politieke rampen en revoluties: het komt niet door „diepe, serieuze redenen” maar door „helden, grote mannen, die op hun beurt worden geleid door passies, wispelturigheid, ijdelheid.”

Yorgos Lanthimos maakt in 2018 dus hetzelfde punt als Eugène Scribe in 1840, al draait het in zijn verhaal toch eerder om grote vrouwen. Sarah en Abigail zijn in The Favourite sluwe manipulators en niet, zoals bij Scribe, speelbal van hun vrouwelijke driften. De achttiende eeuw was er inderdaad één van machtige vrouwen, van keizerinnen als Elisabeth en Catherina de Grote in Rusland en Maria Theresia in Oostenrijk, van maîtresses die in Versailles de scepter zwaaiden over hun Lodewijken. Gaat het om sociaal raffinement, dan winnen de vrouwen uiteraard. In pruikentijdsfilms maken vrouwen de man: The Favourite past in een mooie filmtraditie.