Deepfakes, gele hesjes & plogging: dit was de taal van 2018

Jaartaal In 2018 werden de eerste designerbaby’s geboren en liep het goed af voor de grot(ten)jongens.

ALGORITME-DEMOCRATIE

Berichten die conflicten en radicaliteit bevorderen circuleren op sociale media sneller dan berichten die beschaving en mildheid stimuleren. Reden: het achterliggende algoritme. Gevolg: een algoritmedemocratie, een democratie die wordt ondermijnd door opwinding en scheldpartijen. Het woord algoritmedemocratie werd gemunt door Tom-Jan Meeus in een column in NRC. In navolging van een Britse politiek commentator droeg hij ook een oplossing aan: ‘Fuck the system! Be nice.’

BLOKKEERFRIES

Sommige mensen vinden blokkeerfries – in de Van Dale-verkiezing uitgeroepen tot woord van het jaar 2018 – stoer klinken. Dit zonder twijfel vanwege het eerste deel van dit woord, dat we ook aantreffen in de spelling blokkeer-Fries. Maar het is tevens een behoorlijk vaag woord, want je kunt er niet uit opmaken wát er wordt geblokkeerd. Daarom kozen veel media na verloop van tijd voor A7-blokkeerders of snelwegblokkeerders, eveneens nieuwe woorden. Dat blokkeerfriezen (we vinden het meestal in meervoud) in de Van Dale-verkiezing zo hoog scoorde, komt doordat het als een geuzennaam wordt beschouwd.

CREDITBOY

Door sommigen worden ze gsm-afpersers genoemd, door anderen creditboys. Het betreft jongens die hun slachtoffers met bedreiging, beloftes of chantage overhalen om op krediet mobiele telefoonabonnementen af te sluiten. Om de daarbij verkregen smartphones vervolgens te verpatsen. Creditboy is gevormd naar het voorbeeld van loverboy, een woord dat volgens velen dringend moet worden vervangen door pooierboy.

DEEPFAKE

Dat foto’s en handschriften nep of bewerkt kunnen zijn is inmiddels algemeen bekend. Maar het wordt ook steeds makkelijker om bijvoorbeeld het gezicht van een actrice in een pornofilmpje te vervangen door dat van een bekende politica. Of om een politicus op beeld alles te laten zeggen wat je maar wil: je hoort zijn stem, de mondbewegingen zijn levensecht, maar het is hartstikke nep – deepfake.

Een levensgevaarlijke ontwikkeling, want hiermee kun je bijvoorbeeld de Amerikaanse president Trump een land de oorlog laten verklaren. „Dankzij het hyperrealisme van deepfakes”, schreef Marc Hijink in NRC, „kunnen we ook in het dagelijks leven niet zomaar onze ogen geloven. Die twijfel aan wat waar is geeft bijna-feiten en nepnieuws nog meer ruimte.”

DESIGNERBABY

Wetenschappers maken zich er al lang zorgen over: de biomedische revolutie die de mens steeds meer tot regisseur van het leven maakt. In de berichtgeving hierover duiken woorden op als kweekembryo’s, embryo-boerderijen en kiembaanmodificatie (het veranderen van het DNA in de cellen in een menselijk embryo).

Eind 2018 zorgde de Amerikaans-Chinese arts He Jiankui voor internationaal tumult toen hij de geboorte aankondigde van de eerste designerbaby’s ter wereld: de tweeling Lulu en Nana. Men sprak ook van DNA-baby’s en Crispr-baby’s (naar CRISPR-Cas, een methode om DNA te modificeren).

D-WOORD

Het afschaffen van de dividendbelasting stond niet in de verkiezingsprogramma’s maar bleek opeens wel onderdeel van het regeerakkoord. De uitkomst is bekend: onder grote druk besloot de regering tot een heroverweging – Haags jargon voor een afgelasting. De eufemistische verkorting D-woord werd eerder gebruikt voor onder andere ‘denivellering’, maar zal nog lang worden geassocieerd met Ruttes verdediging van „een bizarre maatregel” die Nederland jaarlijks twee miljard euro zou hebben gekost. De verkorting deed het goed in krantenkoppen. Een kleine greep: ‘D-woord vertoont scheuren’ (de Volkskrant), ‘We zijn nog niet van het D-woord af’ (Het Financieele Dagblad) en ‘Als het D-woord valt, wringt de coalitie zich in bochten’ (Trouw).

GELE-HESJESBEWEGING

Tot voor kort werd een geel hesje geassocieerd met veiligheid, nu met maatschappelijke onrust. De herkomst is algemeen bekend: het protest van de gilets jaunes verspreidt zich vanuit Frankrijk over Europa. In het Nederlands leidde dit tot veel nieuwe, tamelijk ongewone samenstellingen, in uiteenlopende schrijfwijzen. Enkele voorbeelden: gelehesjesactie, gele-hesjes-blokkade, Gele Hesjes-revolte, enzovoorts.

Mark Rutte, die zo lang maatschappelijke protesten tegen de afschaffing van de dividendbelasting negeerde, wekte onlangs de suggestie solidair te zijn met de Nederlandse demonstranten door te zeggen: „We hebben allemaal een geel hesje aan. We maken ons allemaal zorgen om ontwikkelingen om ons heen.” De (voorlopige) gematigdheid van het Nederlandse protest riep het woord polderhesje in het leven.

GROT(TEN)JONGENS

Even waren ze wereldnieuws: de twaalf jongens van een Thais voetbalteam die deze zomer ruim twee weken met hun coach vastzaten in een ondergelopen grot. Ze werden de (Thaise) grot- of grottenjongens genoemd. Omdat het verhaal – dat voor alle jongens goed afliep – zoveel mensen aansprak, werd grot(ten)jongens op de sociale media al snel genomineerd voor woord van het jaar 2018. Inmiddels is het al bijna weer vergeten, wat het lot is van veel neologismen.

INTIMITEITS-COÖRDINATOR

„Er moet een ‘intimiteitscoördinator’ komen op de set bij opnamen van Nederlandse films en tv-series. Die moet voorkomen dat acteurs en actrices bij naaktscènes onder druk handelingen verrichten waar ze niet achter staan”, aldus de Volkskrant in oktober van dit jaar. Het gaat hier om een vertaling van het Engelse intimacy coordinator, een functionaris die in 2018 aan de slag ging bij HBO, een betaalzender met series waarin relatief veel bloot en seks voorkomt.

HBO stelde de coördinator bij wijze van experiment aan tijdens de opnames van seizoen twee van The Deuce, een serie over de opkomst van de porno-industrie in New York. De intimiteitscoördinator dankt zijn of haar bestaan aan de #MeToo-beweging. Vergelijk schminkcoördinator.

PLOGGING

Tijdens het joggen kun je zwerfafval van straat oprapen. De Zweden bedachten voor deze combinatie een nieuw woord, plogging – een samentrekking van plocka (Zweeds voor ‘plukken, verzamelen’) en jogging. In het Nederlands deed dit nieuwe leenwoord het goed in de provinciale pers. Twee koppen: ‘Plogging in het Duivecatebos’ (Tubantia) en ‘Plogging langs Oosterschelde’ (Provinciale Zeeuwse Courant). Ook de meer vernederlandste vorm ploggen raakte in omloop, wat onder meer deze krantenkop opleverde: ‘Ploggen: goed voor milieu én de billen’ (BN/DeStem). Zie ook vliegschaamte.

LAADPAALKLEVER

Neologisme met grote overlevingskansen omdat er steeds meer laadpalen zullen komen en daardoor ook meer laadpaalklevers: mensen die hun elektrische auto onnodig lang aan een laadpaal laten staan. Laadpaalklever bestaat sinds 2017 maar brak dit jaar door. Het is gevormd naar het voorbeeld van bumperklever, dat uit hetzelfde domein komt. Enkele koppen uit de afgelopen maanden: ‘Nieuw euvel: laadpaalklevers’ (Leidsch Dagblad) en ‘Laadpaalklevers moeten een boetetarief gaan betalen’ (NOS). Voor die boete is het woord stekkergeld bedacht.

PRE-BUNKING

Interessant en veelbelovend nieuw concept tegen deepfakes (zie aldaar) en nepnieuws: pre-bunking. In het online spel Slecht Nieuws bedenken jongeren zelf nepberichten, waarna zij beter en sneller in staat zijn om écht nepnieuws te herkennen. Het spel is ontwikkeld door Drog, een ‘platform voor kritische nieuwsconsumenten’, en werkt dus als een soort vaccin, een verdunde hersenspoeling. Pre-bunking is een nakomeling van de-bunking, in 1923 bedacht door de schrijver W.E. Woodward voor ‘het ontmaskeren of doorprikken van (overschatte) reputaties, opvattingen, theorieën’. Begin 2018 werd Bad News, de Engelstalige versie van het spel, gelanceerd. Hierdoor was het woord pre-bunking even internationaal in het nieuws.

SCHMINKCOÖRDINATOR

Ooit zullen Nederlanders met verbazing terugkijken op de emoties die de relatief kleine aanpassingen van het Sinterklaasfeest teweegbrachten. Maar voorlopig zijn we nog niet zover en leiden die aanpassingen jaarlijks tot veel commotie en nieuwe woorden. Zoals Sinterklaasbestand (‘tijdelijke wapenstilstand tussen de voor- en tegenstanders van Zwarte Piet’) en schminkcoördinator. ‘De schminkcoördinator ziet toe op de kleur van de Pieten’, kopte NRC in aanloop naar het Sinterklaasfeest. Het gaat om iemand die bij een officiële intocht in de gaten houdt dat Piet eruitziet als een roetveegpiet – een neologisme uit 2014. In dit verband werd er ook gesproken van een schminkinstructie, een woord dat onder meer opdook in De Telegraaf: ‘Grimeurs krijgen ‘schmink-instructie’ voor roetveegpieten’.

VLIEGSCHAAMTE

Het Nederlands leent zelden woorden uit het Zweeds. Maar na onder meer ångström, knäckebröd en ombudsman zijn er dit jaar opeens twee bijgekomen: plogging (zie aldaar) en vliegschaamte, een leenvertaling van flygskam. Het gaat om de schaamte die je voelt als je gebruikmaakt van een vliegtuig terwijl er minder milieubelastende alternatieven voorhanden zijn, zoals bus of trein. Kop op de site van de NOS: ‘Door ‘vliegschaamte’ nemen Zweden minder het vliegtuig, wij straks ook?’ Wellicht kan het cockpitoverleg zich over deze vraag buigen.

    • Ewoud Sanders