Turbulente verkiezingen in Congo gaan hele wereld aan

Congo Na twee jaar uitstel zijn er zondag verkiezingen in Congo. Buurlanden vrezen instabiliteit, die de hele wereld kan voelen.

Congolese schoolkinderen, vrijdag, in Goma, in de provincie Noord-Kivu, waar de verkiezingen zijn uitgesteld tot maart.
Congolese schoolkinderen, vrijdag, in Goma, in de provincie Noord-Kivu, waar de verkiezingen zijn uitgesteld tot maart. Foto Patrick Meinhardt/ AFP

Er moet een wonder gebeuren in Congo, willen de presidents- en parlementsverkiezingen zondag goed verlopen. Gebrekkige organisatie en manipulatie van het verkiezingsproces door de overheid zijn debet aan de chaos die dit weekeinde nóg groter kan worden.

De afgelopen dagen was het al onrustig in het Afrikaanse land: in de stad Beni werd donderdag een observatiecentrum voor mogelijke ebolapatiënten aangevallen. Ook werd de gezant van de Europese Unie het land uitgezet. Congo is boos dat de EU zeventien Congolese politici en militairen op een sanctielijst heeft gezet, onder wie de topkandidaat van de regering. Sinds de verkiezingscampagnes weken geleden begonnen zijn er tientallen doden en gewonden gevallen.

De verkiezingen van komende zondag hadden eigenlijk vorige week moeten plaatsvinden, maar aan de vooravond stelde de kiescommissie de stembusgang uit. Een mysterieuze brand in een depot van de verkiezingscommissie in de hoofdstad Kinshasa zorgde voor problemen. Eerder deze maand zouden daarbij duizenden kiesmachines zijn vernietigd.

Omstreden stemmachines

De Congolese stemmachines zijn omstreden. Kiezers brengen op een tablet hun stem uit. Hun keuze wordt uitgeprint en in plastic emmers gegooid. Vervolgens worden de stemmen met de hand geteld, in aanwezigheid van alle partijen. Maar volgens de oppositie wil de overheid de digitaal opgeslagen keuze gebruiken voor het tellen van de stemmen, zodat de telling zich onttrekt aan onafhankelijke waarnemers.

Deze week raakten ook 1,2 miljoen mensen in de regio rond Beni en Butembo in Noordoost-Congo hun stemrecht kwijt. De oppositie heeft hier veel aanhang. De officiële reden is de ebola-epidemie, hoewel tot eerder deze maand het ministerie van Gezondheid en de kiescommissie verklaarden dat ebola geen spaak in het wiel zou steken.

Congo is een van de allerbelangrijkste landen van Afrika. Het land met tachtig miljoen inwoners is qua oppervlakte bijna vier keer zo groot als Frankrijk en zeer rijk aan grondstoffen. Maar het is ook een van de minst ontwikkelde staten. Het blijkt een gigantische uitdaging om de veertig miljoen kiesgerechtigden te laten stemmen in afgelegen gebieden zonder stroom- en wegennetwerk.

Bij de vorige verkiezingen in 2011 gebeurde dat met financiële steun van het Westen en met inzet van de VN-troepenmacht. Dit keer doet de overheid het alleen.

Dat er überhaupt verkiezingen plaatsvinden ervaren veel Congolezen al als een zege op de impopulaire president Joseph Kabila. Ruim twee jaar stelde hij ze uit en alleen door binnenlandse druk van de Katholieke Kerk en burgergroepen als Lucha en Filimbi ging hij uiteindelijk akkoord met een stembusgang. Oppositiekandidaat Martin Fayulu deed maandenlang mee aan de betogingen tegen Kabila en daarom heeft vooral de jeugd groot vertrouwen in hem. Hoewel de overheid zijn campagnes dwarsboomde, trokken zijn rally’s grote menigtes.

Tweede oppositiekandidaat is Félix Tshisekedi, zoon van de oudgediende oppositiepoliticus Étienne Tshisekedi. Joseph Kabila schoof zijn kroonprins Emmanuel Ramazani Shadary naar voren, een nauwelijks bekende politicus die vooral faam geniet omdat hij als minister van Binnenlandse Zaken op de anti-Kabila-demonstraties liet schieten, met tientallen doden als gevolg. Kabila blijft aan als leider van de regeringspartij en zijn rol is daarmee niet uitgespeeld.

De belangrijkste vraag blijft nu: op welke schaal gaat er zondag gemanipuleerd worden en hoe reageert de oppositie daarop?

Buurlanden maken zich grote zorgen om de stabiliteit van Congo als gevolg van deze verkiezingen. Ze kwamen deze week bijeen in buurland Congo-Brazzaville voor spoedoverleg. Grote afwezige bij dit beraad was Congo zelf. Vooral Angola maar ook Zuid-Afrika vrezen voor geweld door een betwiste uitslag en ze hebben er weinig vertrouwen in dat Kabila de situatie onder controle heeft.

Er staat veel op het spel, in en buiten Congo. De oorlog van 1998 tot 2002 werd ook wel de eerste Afrikaanse wereldoorlog genoemd, omdat strijdkrachten van buurlanden betrokken raakten.

In zijn geschiedenis belandde Congo ook meermalen op het schaakbord der wereldmachten. Eind 19de eeuw leverde het rubber voor de toenemende behoefte in het Westen aan elektrische bedrading en de opkomende auto-industrie. Begin jaren veertig zochten zowel de VS als Duitsland er uranium voor een atoomboom. En in het huidige computertijdperk kan de wereld niet zonder kobalt en coltan.

Van rubber, via uranium naar kobalt en coltan: wat zondag gebeurt, is daarom voor de hele wereld van belang.