Een nieuwe kans voor Indonesiës blauwe ecosysteem

Blue carbon

Indonesië zorgt slecht voor zijn mangrovebossen. Terwijl die veel kooldioxide uit de lucht kunnen halen. Een kapverbod zou helpen. Of geld uit het buitenland om CO2-uitstoot te compenseren.

Vissers bij Surodadi. Natuurbeschermers en overheid werken er aan herstel van de mangrove. Veel mangrove in Indonesië is verdwenen door aanleg van havens en viskwekerijen.
Vissers bij Surodadi. Natuurbeschermers en overheid werken er aan herstel van de mangrove. Veel mangrove in Indonesië is verdwenen door aanleg van havens en viskwekerijen. Foto Annemarie Kas

Het is laagwater en hier en daar spartelen vissen in de modder. Hulpeloos, lijken ze. Maar deze vissen gedijen juist goed bij eb en vloed, vertelt de Indonesische visser Alvi Komarun. Net als de piepjonge mangroveplanten waar ze tussenin liggen – die hebben ook afwisselend hoog en laag water nodig. „Als je deze vissen ziet, weet je dat de mangroven ook goed groeien.”

Hier aan de kust, in het noorden van midden-Java, weten de vissers maar al te goed hoe belangrijk mangroven zijn. De meeste inwoners van de kustdorpen zijn voor hun levensonderhoud afhankelijk van visvangst. De bron van hun inkomsten legt eieren tussen de wortels van de mangroven. En volwassen mangroven doen dienst als buffer tegen overstromingen en vervuiling uit zee.

Alvi Komarun probeert daarom deze strook met frisgroene steeltjes zo goed mogelijk te beschermen, samen met een groep vrijwilligers uit het dorp. Ze hebben er een hek van gaasdoek omheen gespannen. „Dan kunnen boten er minder goed langs. Bij hoog water kun je niet zien dat hier nieuwe plantjes groeien.”

Het belang van de kustbebossing overstijgt dat van de lokale vissers. De mangroven halen koolstofdioxide uit de lucht en slaan dat op in de bodem waarin ze geworteld zijn. Ze slaan veel méér van het broeikasgas CO2 op dan ‘gewone’ bossen op het land, naar schatting vijf keer zoveel. Natuurwetenschappers noemen dit fenomeen blue carbon, omdat het om ecosystemen in het water of aan de kust gaat. Andere voorbeelden van zulke blue carbon-ecosystemen zijn zeegrasvelden en kwelders.

Klimaatplannen

Blue carbon is nu een buzzwoord onder natuurbeschermers en non-gouvernementele organisaties die zich met klimaatverandering bezighouden. Ze zien in de ‘blauwe’ ecosystemen een potentieel krachtig hulpmiddel om de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer te verminderen.

Indonesië moet blue carbon snel in de landelijke klimaatplannen opnemen, vindt professor Daniel Murdiyarso. Hij is wetenschapper aan het Center for International Forest Research (Cifor). Zo’n 22 procent van ’s werelds mangroven ligt aan de kust van de duizenden eilanden waaruit Indonesië bestaat. Ze bevatten naar schatting een derde van de CO2 die wereldwijd in blauwe ecosystemen ligt opgeslagen, al „duizenden jaren” lang, volgens Murdiyarso.

De harde realiteit is alleen dat de Indonesische mangrovebossen verdwijnen en dat veel van die opgeslagen CO2 daardoor juist vrijkomt in de atmosfeer. Murdiyarso deed hier onderzoek naar en volgens zijn schatting bedraagt de ontbossing jaarlijks ongeveer 52.000 hectare. „En dat jaar na jaar. In dertig jaar tijd is Indonesië 40 procent van alle mangroven kwijtgeraakt.”

Lokale inwoners kappen de bossen omdat ze ruimte willen maken voor havens en viskwekerijen. Ook vanuit Surodadi, het dorp waar visser Alvi Komarun woont, loopt een verdacht recht kanaaltje naar zee, tussen de rechthoekige watervelden om vis in te kweken door. Maar het is jaren geleden dat ze hier mangrovebossen hebben gekapt, bezweert hij. „Misschien omdat ze het hout nodig hadden om op te koken.”

Stoppen met dit soort ontbossing zou Indonesië volgens berekeningen van het Cifor maar liefst 190 miljoen ton CO2-uitstoot per jaar schelen. Dat is een flink deel, ongeveer een kwart, van de doelstelling van de overheid om de uitstoot van koolstofdioxide in 2020 met 26 procent te verminderen. En daarna moet de uitstoot nog verder naar beneden, want ook Indonesië heeft zich aan de klimaatafspraken van Parijs verbonden.

Lees ook: De mens stootte nog nooit zoveel CO2 uit als dit jaar

Rond Surodadi probeert een club van natuurbeschermingsorganisaties, kennisinstituten en twee Indonesische ministeries de mangroven te herstellen en de bossen weer aan te laten groeien. Dat is een lastige klus, vertelt Kuswantoro, de lokale coördinator van Wetlands International. Hij heeft geen achternaam, dat is niet vreemd op Java. Kuswantoro laat ter illustratie één van hun projecten op de grens van water en land zien.

Met pvc-buizen en takken hebben ze een stellage van zo’n honderd meter lang in het water gebouwd om de getijden te benutten. Bij vloed stroomt water met kleideeltjes binnen, bij eb trekt het weg en blijven de kleideeltjes achter. Zo groeit het sediment aan en krijgen de mangroven weer een geschikte plek om te groeien.

Waarom daar zo’n kunstmatige steiger voor nodig is? De grond aan de kust valt niet meer uit zichzelf droog, terwijl dat wel nodig is voor mangroven. „Als de plantjes meer dan drie uur onder water staan, gaan ze dood”, legt Kuswantoro uit. Maar de zeespiegel stijgt en tegelijk hebben ze last van bodemdaling. De grond klinkt in door de vele bebouwing en door inwoners die het grondwater gebruiken. In het dorp hebben ze al last van overstromingen en die worden elk jaar erger. De straten staan blank bij hoog water of flinke regen.

De klei ligt binnen de stellage duidelijk hoger dan erbuiten. Toch duurt het nog minstens een jaar voordat hier de eerste mangroveplanten te zien zijn, verwacht Kuswantoro. Als alles meezit, want er zijn vissers die niet begrijpen wat voor bouwsel dit is. Ze struinen door het sediment om mosselen of garnalen te vangen en vernielen zo de boel. Sommigen gebruiken geen boot, maar kruipen zelf door het water. Ze hebben een grote hoed op tegen de felle zon. Achter hen aan, aan een touwtje, dobbert een piepschuimen bak met hun lunch.

Geld vragen

Van blue carbon hebben de mensen hier aan de kust nog nooit gehoord. Dat wil Kuswantoro van Wetlands International graag zo houden. Het was hem al opgevallen dat blue carbon „tegenwoordig zo’n sexy ding” is, maar hij is bang voor gedoe als de lokale bewoners er weet van krijgen. „Als ze over blue carbon horen, gaan ze misschien geld voor de nieuwe bossen vragen. Het is beter als we ons hier focussen op het verbeteren van de omstandigheden aan de kust.”

In de internationale handel rond CO2 kan blue carbon inderdaad geld waard zijn. Consumenten of overheden die hun eigen uitstoot willen compenseren, betalen projecten die ergens anders ter wereld CO2 uit de lucht halen of ervoor zorgen dat er minder van wordt uitgestoten. Wereldwijd zijn pas een handvol mangroveprojecten aangemeld bij de internationale keurmerken die zulke compensatieprojecten controleren. En maar eentje daarvan ligt in Indonesië. Het zijn ondernemingen die veel tijd en geld kosten.

Toch zijn dit soort opbrengsten mede reden dat de Indonesische regering van plan zou zijn blue carbon op te nemen in de meerjarenplannen tegen klimaatverandering. Indonesië krijgt nu al ongeveer 4,4 miljard dollar via een programma van de Verenigde Naties dat bedoeld is om het kappen van tropisch regenwoud te voorkomen, omdat daarmee al veel uitstoot bespaard wordt. Als ook mangroven onder de definitie van ‘bos’ zouden vallen, biedt dat perspectief op meer financiering.

In zijn laatste beleidsnota heeft onderzoeker Daniel Murdiyarso een lange lijst met adviezen opgesteld voor de overheid. Van beter in kaart brengen van alle mangroven in het land tot ophalen van meer geld voor herstelprojecten. Maar het belangrijkste is volgens hem dat de regering snel een kapverbod afroept voor mangroven, zodat verder verlies bespaard blijft. „Oceanen en kustgebieden zijn beschadigd door klimaatverandering, maar ze kunnen tegelijk deel van de oplossing zijn.”

    • Annemarie Kas