Opinie

Adem in. Adem Uit.

Meditatie Stine Jensen gaat voor in de Oudejaarsmeditatie. Verruim je bewustzijn door de aandacht naar je hart te brengen. Nuttig in een verhitte samenleving. En scroll naar beneden voor de luisterversie.

Illustratie
Illustratie Lynne Brouwer

Kom zitten in kleermakerszit, rug recht, kin een beetje ingetrokken, je schouders en gezicht ontspannen. Adem een paar keer rustig in en uit. Het is in Nederland een goede gewoonte om het jaar af te sluiten met een oudejaarsconference. Een cabaretier steekt de thermometer diep in de billen van de tijdsgeest. Enkele herenpolitici (Thierry Baudet, Mark Rutte, Sybrand Buma) zullen figuurlijk op de brandstapel worden gegooid, er zal smakelijk worden gelachen om een veel bediscussieerde media faux-pas (Twan Huys), waarna een gevoelig liedje volgt over een dode hond of een gestrande Syriër. Oudejaarsconferences en jaaroverzichten werken louterend. Sterfgevallen, blunders en andere ongelukken passeren nog eens de revue, maar de ergste lading is er af. Met een lach en traan berg je ze op in je geheugen. Nationale trauma-verwerking light.

In deze oudejaarsmeditatie openen we het geheugen. Mediteren betekent het verruimen van je bewustzijn. Dat kan door de aandacht naar je hart te brengen, en door je eigen gedachten en gevoelens te observeren. Dat kan van pas komen in een samenleving waar de gemoederen hoog oplopen. Als het bijvoorbeeld gaat over Zwarte Piet. De Oostvaardersplassen. Sylvana Simons. #MeToo. Gele hesjes.

Laten we beginnen.

Breng je aandacht naar binnen, naar de hartstreek.

Ik zeg nu twee woorden.

Zwarte. Piet.

Merk op wat er in je lichaam gebeurt. Welke beelden komen op? Wees nieuwsgierig, oordeel niet. Registreer. Welke gevoelens komen op? Ergernis? Gelatenheid? Frustratie? Observeer, doe verder niets. Voel je iets in je lichaam? Vermoeidheid, hoofdpijn, misschien ontsnapt er een zucht? En de ademhaling? Zit die hoog of laag, versnelt die? Opnieuw, merk op wat er gebeurt in je lichaam, zonder te oordelen of iets te veranderen.

In deze tijden van fixatie op identiteit en macht, kan het helpen om naar binnen te keren. Meditatie bouwt een adempauze in, voorbij het instinct en de demonstratie. Je wordt je gewaar dat er een bewustzijn is dat het ‘ik’ kan observeren, en dat bewustzijn valt niet samen met alle (zelf of maatschappelijke) opgelegde identificaties. Vanuit dat bewustzijn kun je je ego relativeren en met grotere nieuwsgierigheid een kwestie van alle kanten bekijken.

Voorbij de identiteit kun je je afvragen: Wat gaat er schuil achter de hevige emoties die opspelen in alle identiteitskwesties die de samenleving zo in haar greep houden? Wat voelt iemand die met een groot Jezuskruis naar de Oostvaardersplassen trekt om zich daar met hart en ziel voor het stervende hert in te zetten? Voelt de vrouw die schreeuwt voor het stervende hert iets in zichzelf afsterven? Waarom hecht een Friezin zo hartstochtelijk aan Zwarte Piet? Zit er angst achter haar boosheid omdat het land waarin zij woont rap verandert en zij niet zeker meer weet of daar nog plek is voor haar? Waar gaat haar emotie écht over?

Laten we het eens proberen. Breng de aandacht weer naar je ademhaling en adem een paar keer rustig in en uit.

Verplaats je in Sylvana Simons

Ik noem een naam. Sylvana Simons. Blijf rustig doorademen. Verplaats je in haar. Wat doet het met je om voor aap te worden uitgescholden? Dat doet ongetwijfeld pijn. In een recente documentaire over haar, Sylvana, Diva of Demon, zien we het effect van het verbale geweld dat op Sylvana wordt afgevuurd: de zachtheid verdwijnt, ze verhardt, wordt boos. Op die verharding reageren we op onze beurt instinctief en met emotie: ‘voor’ of ‘tegen’. Het palet media-emoties is beperkt. In de titel van dezelfde documentaire kun je kiezen uit afkeer of boosheid, diva of demon. Twee negatieve oordelen dus, want ‘diva’ is in Nederland geen compliment. Hoe zou het zijn als mensen zo’n emotioneel oordeel over jou afleggen?

Nu verplaatsen we ons in de witte man, Martin Simek bijvoorbeeld. „Ik heb die zwartjes nog omarmd” zei hij in De Wereld Draait Door. Simek is getrouwd met een zwarte vrouw en helpt vluchtelingen op Sicilië. Mogelijk schrok hij ervan, dat hij erop werd aangesproken en was hij zich niet bewust van de manier waarop deze term het individu reduceert tot soort, tot huidskleur. De terechtwijzing, live op televisie, leidde mogelijk instinctief tot schaamte en zelfverdediging.

Maar het is óók mogelijk dat de term zwartjes voor hem niet dezelfde negatieve lading heeft als voor Sylvana. De filosofe Judith Butler zegt in haar boek Opgefokte taal dat het steeds maar herhalen van kwetsende taal interessant genoeg ook tot een verandering van het effect van die taal kan leiden. De lading zwakt af. Hierin kan zelfs een uitweg zitten voor de geraakte die de term als een geuzennaam kan omarmen.

Liever luisteren naar een korte versie van deze meditatie? Dat kan hieronder.

Stel nu dat Simons en Simek een open gesprek hebben over het effect en de lading van de term op hun beiden, waarin ze hun eigen emoties open onderzoeken en benoemen, hoe zou dat zijn? En dat wij dat op onze beurt ook doen, evenals bij al die andere emotionele nationale brandhaarden?

Gemeenschappelijke deler

Laten we dat doen, voordat we, zoals de Noorse schrijver Johan Harstad zegt, elkaar helemaal kwijtraken en veranderen in iets wat we nooit waren, alsof alles wat ons met elkaar verbond niet meer bestaat.

De kwesties die zo verdelen hebben een gemeenschappelijke deler. Ze gaan allemaal over identificatie en positiebepaling met als inzet de ‘ander’: zwarten, vrouwen, dieren, of de ‘verliezers’ van de samenleving die niet worden gezien of opgemerkt. Als de machtsbalans gaat schuiven, waar sta ik dan? Of: als de machtsbalans niet gaat schuiven, waar sta ik dan?

Breng je aandacht opnieuw naar binnen, naar je gezicht. Ontspan je wenkbrauwen, je mondhoeken, je voorhoofd. Ik neem je mee naar de film Widows van Steve McQueen. In zijn grimmige toekomstscenario neemt een clubje vrouwen die slecht behandeld zijn door hun criminele mannen wraak. Het gaat om twee zwarte vrouwen – onder wie één met een heel lief en goed hondje – een vrouw van Poolse afkomst en een Latino vrouw. Zo boos zijn ze, dat ze niet gezien en erkend werden, dat ze het geweld door witte én zwarte mannen met geweld beantwoorden. Dat levert een machtswisseling en veel doden op, maar niet perse een betere wereld. Het is een wereld waar alleen nog maar een woedend gevecht bestaat over afkomst, nationaliteit, kleur en soort. Eén witte man, een politicus, vindt zijn rol in die wereld vol identiteitsjablonen helemaal niet meer zo prettig, en wil zich niet meer identificeren met de erfenis van zijn witte machtige vader. Maar hij overleeft het niet.

De filosoof Kwame Appiah stelde onlangs dat velen zich met een verleden vereenzelvigen waar ze zelf geen deel aan hadden en nodigt uit de identiteit vederlicht te dragen. Je bent meer dan alleen eenduidige identificatie met het verleden, huidskleur, geslacht, leeftijd, inkomen, religie of afkomst en zelfs meer dan de optelsom daarvan. Er is ruimte mogelijk tussen het ‘ik’ en alle opgelegde identificaties – voel het kloppend hart, de vrijheid, de adem, het lichaam, het universele.

Vederlichte identiteit

De vederlichte identiteit… hoe ziet dat er uit? Misschien zit die wel in een djellaba glimlachend naast een kerstboom iedereen een vrolijk kerstfeest toe te wensen. Hoe ziet de vederlichte identiteit er voor jou uit? Visualiseer die.

Breng nu de aandacht weer naar binnen, naar je zitvlak. Voel je je billen, waar ze de stoel of de bank raken? Maak contact met de ondergrond die jou draagt.

Soms wordt het naar binnen keren met argwaan bekeken. Op een matje gaan zitten mediteren betekent dat je je niet zou bekommeren om de ‘echte problemen’ van deze wereld. Er wordt dan een oorzakelijk verband gesuggereerd: omdat wij zo naar binnen zijn gericht, kijken we niet naar buiten. Maar het is eerder andersom is: wie niet waarlijk naar binnen durft te kijken, blijft aan de buitenkant hangen. Wie naar binnen gaat, vindt ruimte te onderzoeken waarin dat ‘ik’ zich nu zo geraakt voelt, durft misschien zelfs even de gehechtheid aan de eigen mening en identiteit los te laten, en kan zijn of haar emoties zo naar buiten brengen dat er begrip en samenwerking ontstaat in plaats van conflict.

Naar binnen keren is nodig om op universeel niveau verbinding te maken met de ander. „When you don’t go within, you go without”, zegt de yogimeester Yogi Bhajan.

Tot slot. Maak je goede voornemens voor het nieuwe jaar met 100 procent toewijding, want 98 procent betekent een gevecht in je hoofd. Wie van binnen in oorlog met zichzelf leeft, kan buiten de vrede niet voor elkaar krijgen.

Adem nog een keer rustig in en uit.

U gaat de krant weer verder lezen. Af en toe zal de emotie oplaaien, maar steeds keert u weer terug naar de krant, naar de zinnen, de letters. Naar hier.

Gelukkig nieuwjaar.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.