Lot kalifaatkinderen is een netelig probleem voor Nederland

Nieuwsanalyse gevangen IS-families De Koerden in Noord-Syrië zitten in het nauw. Dat kan ertoe leiden dat de Koerden gevangen IS’ers vrijlaten. Een Belgische rechter oordeelde deze week dat België zes ‘kalifaatkinderen’ en hun moeders moet gaan halen.

Op tweede kerstdag waren nog Amerikaanse voertuigen te zien in de omgeving van de noord-Syrische stad Manbij. De Koerdische strijders van YPG kwamen daar in een moeilijke positie door de terugtrekking van de Amerikanen. Delil souleiman / AFP
Op tweede kerstdag waren nog Amerikaanse voertuigen te zien in de omgeving van de noord-Syrische stad Manbij. De Koerdische strijders van YPG kwamen daar in een moeilijke positie door de terugtrekking van de Amerikanen. Delil souleiman / AFP

De beslissing van president Trump om de Amerikaanse troepen versneld terug te halen uit Noordoost-Syrië vestigt opnieuw de aandacht op het lot van de Nederlandse kalifaatgangers en hun kinderen die daar vastzitten. Turkije dreigt met een offensief tegen de Syrische Koerden. Dat vergroot het risico dat die de IS-gevangenen laten ontsnappen.

Inlichtingendienst AIVD schat dat er in het oorlogsgebied nog zo’n 135 Nederlanders zitten met „jihadistische intenties”. Veel vrouwen hebben zich vorig jaar overgegeven aan de Koerden en zitten nu met hun kinderen in kamp Al-Hol aan de Syrisch-Iraakse grens. Volgens de AIVD verblijven in Syrië en Irak 175 minderjarigen met een Nederlandse link.

Het lot van die kinderen is een netelig probleem voor Nederland en andere landen met veel Syrië-strijders. In België heeft een rechter deze week beslist dat de Belgische staat zes kinderen en hun twee Vlaamse moeders uit Syrië moet repatriëren op straffe van een dwangsom van 5.000 euro per dag vertraging per kind.

Ook in Nederland was er afgelopen zomer een rechterlijke uitspraak in die zin, maar daar is voor zover bekend nooit gevolg aan gegeven. Het standpunt van de Nederlandse regering is dat zij de kalifaatgangers niet actief gaat ophalen uit oorlogsgebied. Alleen als zij zichzelf bij een Nederlands consulaat in de regio aanbieden, is terugkeer mogelijk.

Grondige verandering

De situatie ter plekke dreigt nu echter grondig te veranderen. Het gebied waar de IS-strijders en hun families gevangen worden gehouden, wordt gecontroleerd door de SDF, een alliantie van de Syrisch-Koerdische strijders van de YPG, aangevuld met zo’n 40 procent Syrisch-Arabische-strijders.

De SDF was een cruciale factor in het verdrijven van IS uit Raqqa en grote delen van Syrië. Maar de SDF is erg afhankelijk van Amerikaanse steun. Zelfs met die steun is het na een jaar nog altijd niet gelukt om IS in zijn laatste bolwerk in Hajin te verslaan. Zonder die steun is de SDF een vogel voor de kat bij een Turks offensief – Turkije beschouwt de YPG als terroristen omwille van hun associatie met de PKK – of een offensief door het Syrische regime en zijn bondgenoten.

Lees ook: Koerden willen Nederlandse Syriëgangers graag kwijt

Het is precies voor dit scenario dat Abdulkarim Omar, de ‘buitenlandminister’ van de Syrische Koerden, vorig jaar waarschuwde in een gesprek met NRC in Qamishli. „Als er nieuwe gevechten uitbreken, met Turkije of het regime, dan is de kans groot dat de gevangenen op de loop gaan. En dan vormen zij opnieuw een gevaar, niet alleen voor ons, maar voor de hele wereld”, aldus Omar.

Vorige week maakte The New York Times gewag van een geheim Koerdisch plan om zo’n 3.200 IS-gevangenen gewoon vrij te laten. Dat is weinig waarschijnlijk. Koerdische woordvoerders hebben in het verleden wel vaker gedreigd met vrijlating. Maar dat past in een diplomatiek spel om landen te overtuigen om hun onderdanen terug te nemen. Vrijlating is ook niet in het belang van de Koerden.

Chaos in Syrisch-Koerdisch gebied

Wel waarschijnlijk is dat een Turks offensief voor chaos zal zorgen in Syrisch-Koerdisch gebied. Strijders zullen worden teruggetrokken van de frontlijn met IS om tegen de Turken te vechten. Dat is vorig jaar al gebeurd toen Turkije de YPG verdreef uit het stadje Afrin.

In die situatie zal het beveiligen van kamp Al-Hol, waar de meeste buitenlandse IS-vrouwen en hun kinderen verblijven, een lage prioriteit zijn. De beveiliging is er sowieso minimaal. De vrouwen en kinderen lopen nu niet weg omdat ze nergens heen kunnen.

Dat het beter is voor de veiligheid van Nederland heeft altijd ter discussie gestaan. De Syrische Koerden hebben geen doodstraf, en zij weigeren sowieso om de buitenlandse IS’ers zelf te berechten. Zelfs mochten zij dit doen, dan komen de volwassenen op een bepaald moment toch vrij.

De kinderen die op heel jonge leeftijd zijn meegenomen door hun ouders, of die in Syrië zijn geboren, gaan vroeg of laat aanspraak maken op hun Nederlands staatsburgerschap. De vraag is dan of het beter is om die kinderen in Nederland te laten opgroeien onder toezicht, of hen in de regio te laten waar zij mogelijk blootstaan aan de propaganda van IS.

Twee mogelijke scenario’s

Er zijn nog twee mogelijke scenario’s. Turkije zou de IS-gevangenen kunnen overnemen van de Koerden. Dat zou het voor de vrouwen en kinderen makkelijker maken om consulaire bijstand te claimen en naar Nederland terug te keren. Het idee ligt momenteel niet op tafel.

De Koerden zouden ook een akkoord kunnen sluiten met Damascus en de regeringstroepen laten terugkeren in Koerdisch gebied. De onderhandelingen daarover zijn al enkele maanden bezig maar zijn vooralsnog zonder resultaat gebleven. In dat geval zouden de Nederlandse kalifaatgangers mogelijk in de gevangenissen van het Syrische regime belanden. Voor de volwassenen zou dat wellicht de doodstraf betekenen. Voor de kinderen is het opnieuw geen oplossing.