Terugkeer van migranten onderschat

Migratie Er verhuizen of vluchten veel meer mensen naar andere landen dan de cijfers zeggen. De terugreizigers worden slecht geteld.

Migranten die in november schipbreuk leden op de Middellandse Zee, aan boord van een reddingboot in de haven van Malaga.
Migranten die in november schipbreuk leden op de Middellandse Zee, aan boord van een reddingboot in de haven van Malaga. Foto Jon Nazca/Reuters

Het aantal mensen dat sinds 1990 van het ene land naar het andere verhuisde, is mogelijk veel groter, wel 75 procent, dan tot nu toe werd aangenomen.

Dat stellen wetenschappers van de University of Washington, Seattle maandag in het tijdschriftPNAS. Zij hebben een methode ontwikkeld om de omvang van mondiale migratiestromen beter in kaart te brengen, waarbij ook goed rekening is gehouden met mensen die terugkeren. Tussen 1990 en 2015 waren er tussen de 67 en 87 miljoen migranten per vijfjaarse periode.

De onderzoekers gebruikten als basis voor hun onderzoek cijfers die door de Verenigde Naties (VN) worden verzameld. De VN tellen per land de zogenoemde immigrant stock (de aanwezige hoeveelheid migranten), op basis van geboorteplaats of staatsburgerschap. De jaarlijkse verschillen in immigrant stock heten, in de huidige cijfers, de migratiestroom, maar daarbij kunnen grote aantallen binnenkomers en vertrekkers uit het oog worden verloren. Dat probeerden de onderzoekers te ondervangen.

Een voorbeeld: als er in Nederland in een jaar honderd Polen zijn bijgekomen en er ook weer honderd vertrekken, dan is het saldo weliswaar nul, maar zijn er nog steeds honderd mensen die van Polen naar Nederland kwamen en ook honderd die weer uit Nederland vertrokken.

Mensenstromen over de wereld

In de nieuwe rekenmethode verandert het migratiesaldo van individuele landen – het totaal aantal mensen dat binnenkwam minus het aantal mensen dat vertrok – dus niet. Maar er ontstaat wel beter inzicht in de omvang van de mensenstromen die over de wereld trekken.

Met behulp van de cijfers van migratie tussen de 35 landen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en het project Integrated Modelling of European Migration (IMEM) – de betrouwbaarste migratiedatasets die beschikbaar zijn – ontwikkelden de onderzoekers uit Seattle een model waarmee de omvang van migratiestromen over de wereld kunnen worden geschat, inclusief terugkeermigratie en transitmigratie (waarbij migranten enige tijd in land B verblijven op hun weg van land A naar land C).

De onderzoekers brachten zo de mondiale migratiestromen in kaart in vijf vijfjarige periodes tussen 1990 en 2015. Volgens de officiële cijfers waren er in deze kwart eeuw tussen de 34 en 46 miljoen migratiebewegingen per vijfjaarse periode, terwijl dat volgens de nieuwe rekenmethode tussen de 67 en 87 miljoen moet zijn: zo’n 75 procent meer. Het percentage van de wereldbevolking dat migreert, is in deze periode ongeveer gelijk gebleven, tussen de 1,13 en 1,29 procent.

De waarheid in het midden?

Volgens Helga de Valk, hoogleraar migratie en levensloop aan de Rijksuniversiteit Groningen en teamleider migratie bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut, hebben de twee Amerikaanse auteurs een nuttige bijdrage aan het debat over migratiestromen geleverd, maar is het laatste woord over dit onderwerp nog lang niet gezegd. „Ook deze cijfers zijn niet meer dan een goed beredeneerde schatting. Ik denk dat het werkelijke aantal migranten ergens tussen de traditionele berekening en deze nieuwe methode zal zitten.”

De input is het grootste probleem van ieder model dat migratiestromen wil berekenen, zegt De Valk. „Het ontbreekt aan goede en betrouwbare data en zelfs onze beste datasets – die van de OESO en het IMEM – hebben beperkingen als het gaat om het vaststellen van het aantal terugkeermigranten en transitmigranten. Mensen hebben bij aankomst in een land namelijk wel alle reden om zich te registeren – het is vaak een noodzaak om te kunnen functioneren in de samenleving – maar het uitschrijven is van minder groot belang. Verder vind ik het problematisch dat de onderzoekers Europese cijfers projecteren op Afrika en Azië. Daar zijn vaak helemaal geen betrouwbare datasets voorhanden, maar de migratiestromen zien er vast anders uit dan die tussen ontwikkelde landen.”

Toch vindt De Valk het belangrijk dat er met de nieuwe rekenmethode een meer realistisch beeld ontstaat van migratie. „Mensen denken meestal dat migranten komen, en nooit meer weggaan. Terwijl terugkeermigratie volgens dit model goed is voor wel veertig procent van de totale mondiale migratie. Dat is een belangrijke les voor de overheid bij het ontwikkelen van migratiebeleid: als je het mensen makkelijker maakt om te migreren, keren ze eerder terug.”

    • Bart Funnekotter