‘Heus, in China is alles nu veel beter dan vroeger’

Openstelling China De tentoonstelling waarmee China de hervormingen viert die Deng Xiaoping veertig jaar geleden begon, gaat vooral over de huidige president Xi Jinping. Die draait een aantal hervormingen juist weer terug.

Een beeltenis van oud-partijleider Deng Xiaoping in Shenzhen, dat sterk heeft geprofiteerd van de economische hervormingen die Deng eind vorige eeuw doorvoerde.
Een beeltenis van oud-partijleider Deng Xiaoping in Shenzhen, dat sterk heeft geprofiteerd van de economische hervormingen die Deng eind vorige eeuw doorvoerde. Foto Qilai Shen/Bloomberg

Drie dames eten een appeltje op een bankje in het Nationaal Museum van China aan het Plein van de Hemelse Vrede. Ze hebben zich mooi aangekleed in paarse wollen truien met borduurwerk en kraaltjes. Net als in 1978, het jaar dat de Chinese leider Deng Xiaoping met zijn hervormingen begon, dragen ze lange broeken, hun haar klassiek communistisch kortgeknipt.

Ze hebben net de nationale tentoonstelling over het veertigjarig jubileum van de Chinese economische hervormingen en openstelling bekeken. Daarvoor zijn ze helemaal uit Linfen gekomen, een stad 700 kilometer naar het binnenland.

De dames ondersteunen volmondig de centrale boodschap van de tentoonstelling: China is er de afgelopen veertig jaar een stuk beter op geworden. Dat hebben ze zelf ervaren. Dat komt vooral doordat China zulke wijze leiders heeft die altijd de juiste dingen doen.

De tentoonstelling staat stil bij alles wat China heeft bereikt sinds toenmalig leider Deng Xiaoping in 1978 besloot de koers van het land radicaal om te gooien. Deng vond dat China dringend afstand moest nemen van Mao’s beleid. Het land kon beter gaan leren van de welvarende kapitalistische buitenwereld. Het Chinese volk mocht van hem proberen zo snel mogelijk rijk te worden.

Van links naar rechts de leiders Deng Xiaoping, Jiang Zemin, Hu Jintao en Xi Jinping op de tentoontstelling in Beijing. Foto Wu Hong/EPA

Eigen dynastie

Bij binnenkomst in de enorme hal valt meteen op hoezeer de tentoonstelling draait om de huidige president Xi Jinping. Zo’n driekwart van de rode muren is aangekleed met zíjn foto’s en uitspraken en teksten over wat hij allemaal voor het land heeft gedaan. Foto’s en verhalen over Deng zijn weggestopt in een hoek links van de ingang.

Toch wordt Deng gezien als de grote architect van het nieuwe China, dat tegenwoordig na Amerika de grootste economie ter wereld is. Hij nam het besluit tot hervorming uit pure noodzaak: anders zou de Communistische Partij van China zijn steun onder de bevolking waarschijnlijk zijn verloren. China was verarmd en verscheurd achtergebleven na de chaos en verwoesting van de Culturele Revolutie (1966-1976).

De wereld kan een voorbeeld nemen aan China, in plaats van andersom, vindt Xi

Xi is trots op wat China sindsdien heeft bereikt, maar schrijft het succes slechts heel zuinigjes toe aan Deng. Niet zozeer Deng, maar zijn eigen vader Xi Zhongxun zou de ontwerper van de hervormingen zijn. Die werkte destijds net als Deng in Zuid-China, en speelde daar een belangrijke rol voordat hij eind jaren tachtig uit de gratie raakte bij de leider. Xi lijkt hem nu weer meer op de voorgrond te willen plaatsen om zo het succes voor zijn eigen dynastie te kunnen claimen.

Xi herdacht het begin van de hervorming eerder deze maand in een speech van tachtig minuten. Zijn belangrijkste boodschap: we gaan door op deze weg. Dit zei hij overigens zonder nieuwe concrete plannen bekend te maken. Maar hij zei ook: „Niemand kan het Chinese volk voorschrijven wat er wel of niet moet gebeuren.” Die opmerking was bedoeld om het door Deng zo bewonderde Amerika op zijn plaats te zetten.

Lees meer over de diplomatie van Xi: Goed- of kwaadschiks – iedereen doet wat Xi wil

Niet klagen

De drie dames op het bankje weten dat ze met een journalist spreken, en daardoor zijn ze, ondanks hun hartelijkheid, op hun hoede. Hun echte naam willen ze niet geven.

Alledrie vinden ze dat er de afgelopen veertig jaar veel is veranderd. Twee van hen, een gepensioneerd onderwijzeres en een oud-laborante, zijn geboren in 1949, het jaar dat de Volksrepubliek China werd uitgeroepen. Ze kennen elkaar al vanaf de middelbare school, en de zoon van de één is getrouwd met de dochter van de ander. Die zijn beiden geboren in 1978, het jaar dat de hervorming begon.

„Onze kinderen hebben het veel beter dan wij vroeger”, zegt de oud-laborante, die de meest toeschietelijke van de dames is. „In 1978 was alles nog op de bon: graan, kookolie, zeep en vlees. De kinderen droegen grauwe kleren, vaak afdankertjes van anderen.” Haar kleinkinderen dragen nu kleurige kleding en ze hebben veel gevarieerder te eten. „Ja echt”, benadrukt ze, „alles is nu veel beter dan vroeger.”

Ook in Hongkong wordt aandacht besteed aan het jubileum van de hervormingen. De kinderen hebben model gestaan voor het schilderij met daarop de huidige president Xi. Foto Jerome Favre/EPA

De derde mevrouw vertelt dat de overheid haar tijdens de Culturele Revolutie vanuit Beijing naar Linfen stuurde om er te leren van de boeren. Ze heeft pas kortgeleden toestemming gekregen om weer terug te verhuizen. Toch wil ze ook daar helemaal niet over klagen. Ze kijkt wel beter uit.

De appels zijn op, maar een mandarijntje is er nog wel voor de vrouw van de Nederlandse krant. Als die vraagt waarom Deng Xiaoping maar een klein hoekje heeft op de tentoonstelling terwijl Xi de zaal domineert, kijken de drie dames elkaar ongemakkelijk aan. Het blijft even stil, maar dan krijgt een van hen een ingeving: „Deng is nooit officieel president geweest, Xi wel.” Dat moet het zijn, beamen de anderen.

Xi is helemaal niet zo dol op alles waar Deng voor stond. Deng maakte de rol van de partij in de maatschappij kleiner en vergrootte de macht van staatsorganen. Hij stimuleerde het privé-ondernemerschap ten koste van staatsbedrijven. Deng stond open voor internationale samenwerking en stelde zich op internationale podia bescheiden op. Hij wilde leren van het buitenland.

Rode Vlag

Xi Jinping heeft sinds zijn aantreden in 2012 de grip van de partij op de maatschappij juist weer sterk vergroot. Staatsbedrijven spelen in toenemende mate een dominante rol in de economie, de speelruimte voor privébedrijven is afgenomen. De wereld kan volgens Xi een voorbeeld nemen aan het Chinese model, in plaats van andersom. China moet weer veel meer op eigen kracht gaan vertrouwen.

De eigen kracht op technologisch gebied is het belangrijkste thema van de tentoonstelling. Een groep raketten staat opgesteld naast een model van de Chinese maanlander. Ervoor staan pakken die Chinese astronauten droegen. Bezoekers gaan er graag mee op de foto.

Zaken als onderwijs en gezondheidszorg komen niet aan bod. Maar volgens de oud-laborante is ook op dat gebied veel verbeterd. „We hebben nu in ons ziekenhuis veel meer apparatuur, vroeger hadden we alleen een röntgenapparaat”, zegt ze. Daar staat tegenover dat de zorg voor veel mensen te duur is geworden. Vrijwel niemand is goed genoeg verzekerd. Dat weet de mevrouw ook wel, en ze is te eerlijk om dat te ontkennen. „Als je een niet al te ernstige ziekte hebt, dan is het meestal wel te betalen”, zegt ze daarom maar.

Deng Xiaoping op een vergelijkbare tentoontstelling in Shenzen. Foto Thomas Suen/Reuters

De vroegere onderwijzeres antwoordt al net zo omzichtig op de vraag of school door alle bijkomende kosten voor veel gezinnen niet te duur is geworden. „In principe is het onderwijs tot 15 jaar gratis”, zegt ze, en daar laat ze het bij.

Dat samenwerking met het buitenland en het leren van het buitenland daar ook een belangrijke factor in is geweest, blijft op de tentoonstelling volledig buiten beeld.

Bij de uitgang staan als slotakkoord van de tentoonstelling twee luxe blauwe wagens op een rode loper opgesteld. Ze zijn van het oude Chinese merk Rode Vlag. Je ziet dat bijna nooit meer op straat. Veel mensen kiezen voor een Audi, BMW of Volkswagen. Als het aan de partij ligt, rijden Chinezen in de toekomst in een auto die van Chinese makelij is en een Chinese merknaam heeft. Zij streven naar de terugkeer van de Rode Vlag. Of Deng Xiaoping dat ook zo zou hebben gewild, is niet meer van belang.