Foto Rupak De Chowdhuri/Reuters

Het jaar in beeld 2018 - Klimaatverandering

Zonder twijfel is klimaat het belangrijkst

Drie koppen uit NRC van het afgelopen jaar: ‘Als mensheid opwarming van aarde tot 1,5 graad Celsius wil beperken, zijn snel grote veranderingen nodig’. ‘Klimaattop in Katowice: elk land zijn eigen smoes’. En: ‘De mens stootte nog nooit zo veel CO2 uit als dit jaar’.

Ja, de wereld weet wat er gedaan moet worden om de opwarming te beperken. De boodschap van het befaamde IPCC-rapport van oktober is duidelijk: er moet meer gebeuren. Maar op het moment dat we de afspraken wat harder willen maken (de top van Katowice in december), duiken landen weg voor hun verantwoordelijkheid. Het gevolg: we stoten dit jaar alweer 3 procent meer broeikasgas uit dan een jaar geleden.

Juist omdat het klimaat ook het voorbije jaar een van de belangrijkste thema’s was voor deze krant, wijden we het fotojaaroverzicht eraan.

Even naar Nederland, het afgelopen jaar. Drie koppen, alweer uit de eigen krant: ‘Nederlandse CO2-uitstoot in 2020 veel hoger dan aangenomen’. ‘Hof oordeelt in Urgenda-zaak nog harder over Nederlands klimaatbeleid’. En: ‘Coalitie is verdeeld over oplossingen voor het klimaat’.

In een uitzonderlijk arrest bepaalde het gerechtshof dat de Nederlandse staat de burgers inderdaad moet beschermen tegen klimaatverandering. Intussen lag het klimaatdossier, gevoelig voor de broze coalitie van Rutte III, op de klimaattafels van de polder.

Daar moesten voorstellen worden uitgewerkt om de uitstoot van de broeikasgassen in 2030 met 49 procent te verminderen ten opzichte van 1990. Straks, in een verkiezingsjaar, moeten VVD, CDA, D66 en ChristenUnie met de voorstellen aan de slag. De vraag is of ook Nederland dan de moeilijke keuzes zal maken die voor de lange termijn noodzakelijk zijn, maar op de korte termijn pijn kunnen doen.

In het erg goed onderbouwde Urgenda-arrest staat de volgende volzin: ‘Het is immers zonder meer aannemelijk dat reeds de huidige generatie Nederlanders, met name doch niet uitsluitend de jongeren onder hen, tijdens hun leven te maken zullen krijgen met de nadelige gevolgen van klimaatverandering indien de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen niet adequaat wordt teruggedrongen.’ Dat het Hof expliciet de jongeren noemt, valt toe te juichen. De opwarming van de aarde is zonder twijfel het belangrijkste dossier voor de ouderen onder ons, maar zo mogelijk nog meer voor de jongeren.

Daarom is de vijftienjarige Zweedse klimaatactivist Greta Thunberg, die het weekblad Time op de lijst plaatste van de Most Influential Teens of 2018 misschien wel een van de helden van het voorbije jaar. Op de klimaattop in Katowice sprak ze de vergadering toe: „U zegt dat u meer dan wie dan ook van uw kinderen houdt. En toch steelt u hun toekomst.”

In september volgend jaar, op een speciale klimaatbijeenkomst voor regeringsleiders bij de VN in New York, heeft de wereld een nieuwe kans om het ambitieniveau voor het terugdringen van de opwarming van de aarde te verhogen. Je kan alleen maar hopen dat de wereld die kans met beide handen grijpt.

Peter Vandermeersch, Hoofdredacteur

Tijdreizen in schelpen

Daneborg, Groenland

De zeventigjarige Magnum-fotograaf Jean Gaumy vergezelde een groep klimaatwetenschappers bij hun onderzoek op Groenland. Hij documenteerde de expeditie in het voorjaar van 2018, de periode waarin de sneeuw- en ijsbedekking van het fjord bij Daneborg maximaal is. Via gaten in het ijs doken de onderzoekers naar de zeebodem om schelpen te verzamelen. In de groeiringen van kalk slaan schelpen informatie op over de omstandigheden in het zeemilieu en het beschikbare voedsel. Sommige schelpen kunnen wel honderd jaar oud worden en geven onderzoekers daarmee een blik in het verleden: welke temperatuur had het zeewater toen en welke soorten plankton stonden er op het menu?

Anne Martens

Foto Noah Berger/AP

Kletsnatte winter, kurkdroge zomer

Paradise, Verenigde Staten

Camp Fire, de bosbrand die in november een groot deel van het stadje Paradise in het noorden van Californië in de as legde, was een van de dodelijkste bosbranden ooit in het westen van de Verenigde Staten. Tussen de tachtig en negentig mensen zijn omgekomen. Wetenschappers hebben aangetoond dat klimaatverandering in dit gebied bijdraagt aan het ontstaan van bosbranden. Californië wordt warmer en droger, maar er worden te weinig maatregelen genomen om het aantal branden te verminderen of het effect van een brand te verkleinen. De winter van 2017-2018 was uitzonderlijk nat, waardoor er veel struiken tussen de bomen groeiden. De zomer was vervolgens een van de warmste ooit, waardoor het struikgewas kurkdroog werd en als brandstof kon dienen. Eén vonk van een elektriciteitsleiding kan dan al genoeg zijn.

Paul Luttikhuis

Wonen in een kapot motel na orkaan Michael

Panama City, Verenigde Staten

Met een windsnelheid van 250 kilometer per uur bereikte orkaan Michael op 10 oktober 2018 de kust van Florida. Wat eerst niet meer dan een tropische storm leek, bleek aan te zwellen tot een orkaan van categorie 4, die gepaard ging met overstromingen. Honderdduizenden mensen waren al geëvacueerd. Toch vielen er in de Verenigde Staten meer dan veertig doden. In Panama City, Florida verloren veel mensen hun huis. Ze zochten hun heil in motels, al waren die ernstig beschadigd. Michael raasde daarna, zij het wat afgezwakt, verder over Georgia. De laatste keer dat er zo’n krachtige orkaan over Amerika trok, was in 1992, toen orkaan Andrew Florida tot rampgebied maakte.

Anne Martens

Foto David Gray/Reuters

Geen regen hier – al sinds 2010

Walgett, Australië

Een eenzame boom en een watertrog op de volledig uitgedroogde akkers van de 79-jarige May McKeown en haar zoon Jimmie in het zuidoosten van Australië. Het gebied kampte in juli, als het daar winter is, met de ernstigste droogte sinds vele decennia. Ook in de zomer en herfst viel er nauwelijks neerslag. Veel boeren in het gebied vragen zich af of er nog wel toekomst is voor landbouw. Het is net alsof de droogte me steeds één stap voor is, zegt een van hen. Op het landgoed van May McKeown heeft het sinds 2010 amper geregend. De staat New South Wales, waar ongeveer een kwart de Australische landbouw plaatsvindt, ontving in de eerste helft van dit jaar 1,5 miljard Australische dollar (circa 954 miljoen euro) aan noodhulp.

Paul Luttikhuis

Foto Flip Franssen/Hollandse Hoogte

Fietswrak komt boven

Nijmegen, Nederland

Het water in de Rijn stond nooit eerder zo laag. 6,5 Meter boven NAP was de waterstand bij Lobith op 29 oktober 2018: een laagterecord sinds de metingen begonnen, in 1901. De droogte was ook voor de IJssel, Maas en Waal een probleem. Schepen mochten minder lading meenemen en moesten daardoor vaker varen, door smallere vaargeulen. De lage waterstand gaf wel een bijzondere inkijk op de rivierbodem. Vanaf de Waalbrug in Nijmegen zijn fietswrakken en een oude damwand uit 1935 goed te zien. Een stuk stroomopwaarts bij Spijk kwam een oud wrak droog te liggen van een Duits dynamietschip dat in 1895 verging.

Anne Martens

Protesteren tegen bruinkool

Hambach, Duitsland

Tienduizenden mensen waren begin oktober op de been voor een protest tegen de kap van het Hambacher Forst. Dit bosgebied tussen Keulen en Aken zou moeten plaatsmaken voor bruinkoolwinning. In het Hambacher Forst demonstreren milieuactivisten al jaren tegen rooiing. Kort voor het grootschalige protest liepen die demonstraties uit de hand – de politie ontruimde tientallen boomhutten waarin de activisten woonden. Een journalist, ter plaatse om verslag te doen van de ontruimingen, kwam om het leven toen hij door een hangbrug zakte die tussen twee boomhutten was gespannen. Begin oktober, daags voor de grote demonstratie, heeft de rechter in elk geval een tijdelijk rooiverbod opgelegd aan energiebedrijf RWE, omdat een milieuorganisatie stelt dat het Hambacher bos het leefgebied is van de zeldzame langoorvleermuis (Myotis bechsteinii).

Gemma Venhuizen

De zware neerslag treft ons allen

Aarde

De verwachting is dat extreem weer, zoals een overstroming door zware regenval of een langdurige periode van droogte, door de opwarming van de aarde zal toenemen. Maar het weer is grillig, en dus is het moeilijk om individuele gebeurtenissen te linken aan klimaatverandering. Wetenschappers doen tegenwoordig vaak onderzoek naar de kans dat een bepaalde gebeurtenis wordt veroorzaakt door, of versterkt door, klimaatverandering. Hier een zestal voorbeelden van zware neerslag: in Japan, Frankrijk, India, de Filippijnen, de Verenigde Staten en Kenia.

Paul Luttikhuis

Foto Kate Ramsayer/NASA

Van de ijsberg resteren slechts de schotsen

Pine Island Glacier, Antarctica

De ijsberg links in beeld, B-46, is op deze foto net losgeraakt van de Pine Island Glacier op West-Antarctica. De scheur die de ijsberg-in-wording aankondigde werd al ontdekt in september, en in oktober raakte de reusachtige plaat ijs – door het US National Ice Centre geschat op 87 vierkante kilometer – daadwerkelijk van de gletsjer los. Inmiddels is de ijsberg opgebroken in diverse kleinere schotsen. Het ‘afkalven’ van een gletsjer, waarbij stukken ijs afbreken en in zee belanden, is op zichzelf een normale zaak, maar door de klimaatverandering kunnen de frequentie, snelheid en grootte van de ijsschotsen toenemen. Pine Island Glacier is de snelst smeltende gletsjer op Antarctica, en zou samen met een buurgletsjer ruim een meter zeespiegelstijging veroorzaken.

Gemma Venhuizen

Slaappartijtje in open lucht

Shanghai, China

Mensen slapen op banken langs de populaire winkelstraat Nanjing East Road in Shanghai, om de zomerhitte in hun appartementen te ontwijken. Veel woningen in de oudere wijken in Shanghai ontberen airconditioning en begin augustus was de hitte zo ondraaglijk dat veel buurtbewoners besloten tot een slaappartijtje in de open lucht. Onder hen bevonden zich ook mensen die wél in huizen met airco woonden, maar die een te hoge elektriciteitsrekening wilden voorkomen. De dagtemperatuur in Shanghai lag in augustus van dit jaar gemiddeld iets boven de 31 graden Celsius, ’s nachts was het er zo’n 25 graden Celsius. De Chinese zomer was, net als eerdere jaren, niet alleen heet, maar ook nat: vooral Zuid-China werd in juli en augustus geteisterd door hevige regens.

Gemma Venhuizen

Indiërs willen weg van krimpend eiland

Ghoramara, India

De bewoners van het Indiase eilandje Ghoramara vrezen klimaatverandering en willen dat de overheid hun een andere plek geeft om te wonen. Het eiland is met zijn 4,6 vierkante kilometer al erg klein en wordt steeds kleiner, door het stijgende zeewaterniveau en een toename in waterafvoer van de Hooghly-rivier. De kustlijn kalft af, het zoute water beschadigt huizen en vernietigt de betelpeper-oogst. Betelpeper, een medicinale plant om op te kauwen, is naast visserij een belangrijke inkomstenbron. Duizenden bewoners zijn de afgelopen decennia al van het eiland vertrokken. Klimaatexperts verwachten dat ook de 4.800 overgebleven inwoners het eiland op een dag zullen moeten verlaten.

Anne Martens

Altijd weer de dijken versterken

Nederland

Een laaggelegen land als Nederland moet zich aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering, zoals zeespiegelstijging, extreme neerslag en langdurige droogte. Jaarlijks trekt Nederland daarvoor meer dan een miljard euro uit. Voor dat geld worden onder meer dijken zo versterkt dat ze een storm aankunnen die eens in de vierduizend jaar voorkomt, wordt er ruimte gecreëerd voor rivieren, worden er vaargeulen uitgediept en worden er manieren bedacht om een teveel aan water te verdelen tussen verschillende rivieren. Toch concludeerde klimaatwetenschapper Peter Kuipers Munneke in een opiniestuk in NRC dat de „houdbaarheid” van Nederland eindig is. Hogen we dijken op voor drie generaties? Of voor tien?

Paul Luttikhuis

Foto Denis Balibouse/Reuters

Witte deken weerkaatst het zonlicht

Furka, Zwitserland

Een gletsjer toedekken met een deken: het voelt contra-intuïtief. Gaat het ijs daardoor juist niet snéller smelten? Niet als je een witte deken gebruikt, zoals hier bij de Rhonegletsjer in het Zwitserse Furka. Al jaren draperen de Zwitsers beschermende doeken over een deel van de gletsjer (gelijk aan zo’n vier voetbalvelden), die een groot deel van het zonlicht moeten reflecteren. Volgens Zwitsers onderzoek wordt het afsmelten hierdoor met 70 procent verminderd. Deze ingreep, bij diverse gletsjers toegepast, is geïnspireerd op het ‘albedo-effect’: het verschijnsel dat witte oppervlakten meer zonlicht weerkaatsen dan donkere oppervlakten, die de straling juist absorberen en daardoor opwarmen. Veel gletsjers zijn aan de bovenkant vaak eerder vuilgrijs dan helder wit – bijvoorbeeld door steengruis en fijnstof – en smelten daarom sneller zonder deken.

Gemma Venhuizen

In de rij voor water

Kaapstad, Zuid-Afrika

Bewoners van Kaapstad staan lang in de rij bij een natuurlijke waterbron. Ze vrezen ‘Day Zero’, de dag dat er geen water meer uit de kraan zou komen. Drie jaar lang regende het in het Westen van Zuid-Afrika veel minder dan gebruikelijk en in het begin van 2018 waren de waterbekkens nog maar voor een kwart gevuld. Daarom mochten inwoners niet meer dan vijftig liter water per persoon per dag gebruiken. De overheid lanceerde zelfs een website waarop het waterverbruik van elk huishouden te zien is. Weerfenomeen El Niño is de mogelijke oorzaak van de droogte. Inmiddels zijn de waterbekkens redelijk bijgevuld. Toch vreest men dat Day Zero in 2019 alsnog komt.

Anne Martens

Foto Jes Aznar/Getty Images

Schuilen voor de cycloon Mangkut

Gonzaga, Filippijnen

Mangkut, de tropische cycloon die in september over het noorden van de Filippijnen, het eiland Guam, Hongkong en het zuiden van China raasde, bereikte windsnelheden van 300 kilometer per uur en had een doorsnede van 900 kilometer. De orkaan veroorzaakte veel schade, maar veel minder dan de tyfoon Haiyan in 2013. Bij die orkaan kwamen meer dan zesduizend mensen om. Het aantal doden door Mangkut bleef beperkt tot 134. Dit kwam mede door de verplichte evacuatie van ongeveer 87.000 mensen op de Filippijnen en 2,5 miljoen in China. Op de Filippijnen werden velen opgevangen in centra zoals dit in Gonzaga.

Paul Luttikhuis

Langzaam zinkt de hoofdstad

Jakarta, Indonesië

Indonesië, met meer dan 81.000 kilometer aan kustlijn, is uiterst gevoelig voor zeespiegelstijging. Toch is dat op dit moment niet het grootste probleem voor Jakarta. De hoofdstad dreigt langzaam weg te zinken en de vrees bestaat dat over een jaar of tien het noorden van de stad onbewoonbaar is. Dan zijn de rivieren zo ver weggezakt dat ze niet meer in zee uitkomen. Het probleem wordt veroorzaakt door het gebruik van te veel grondwater. En wat ook niet helpt, is het verdwijnen van de mangrovebossen voor de kust, die een natuurlijke bescherming waren tegen vloed. Watervervuiling en visserij hebben de hoeveelheid mangroves in de afgelopen dertig jaar gehalveerd. Arme vissers willen of kunnen hun huizen aan de kust niet verlaten. Maar hun werk kunnen ze vaak nauwelijks nog doen.

Paul Luttikhuis