Zonder Mattis nog meer ‘America First’

Vertrek James Mattis Nu de minister weg is neemt de zorg toe dat Trump met Poetin deals zal sluiten over de hoofden van de Europeanen heen.

De nu vertrekkende Amerikaanse minister van Defensie James Mattis en president Donald Trump, in oktober.
De nu vertrekkende Amerikaanse minister van Defensie James Mattis en president Donald Trump, in oktober. Foto Leah Millis/Reuters

In de begindagen van het presidentschap van Donald Trump hadden ongeruste NAVO-partners één houvast: James Mattis. Op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel werd de generaal en minister van Defensie gezien als een van hen. Ze kenden hem, ze hadden met hem samengewerkt, hij had een goede reputatie. De rolverdeling tussen boeman Trump en vertrouwenspersoon Mattis hield lang stand.

Vandaar dat vrijdagochtend in Europa alarmbellen rinkelden toen de pensionering van Mattis bekend werd, niet in de laatste plaats door de manier waarop hij in zijn ontslagbrief de vloer aanveegt met Trumps buitenlands beleid. Kort samengevat: Trump verzwakt de VS door bondgenoten te schofferen en tegenspelers te veel ruimte te laten.

De Franse analist François Heisbourg vatte het op Twitter zo samen: „Geloof me, Amerika’s bondgenoten houden nu al alle opties tegen het licht. This is big bad.” Carl Bildt, ex-premier van Zweden: „Een ochtend van alarm in Europa.” Mattis was de laatste sterke schakel tussen Europa en het Witte Huis. „Alle andere zijn óf gebroken óf zwak.”

De rem is nu weg

De machtige VS ondersteunen traditioneel twee dimensies van het geopolitieke stelsel: handel en veiligheid. Trump, schreef analist Ulrich Speck van het German Marshall Fund in Berlijn op Twitter, heeft de vrijhandel al aangevallen door een handelsoorlog met China te beginnen. Mattis weerhield hem ervan om ook het mondiaal veiligheidsstelsel aan te vallen. Die rem is nu weg.

Wat komt er voor in de plaats? Speck: „Het betekent in elk geval meer ‘America first’ en waarschijnlijk meer ‘America alone’. Het is moeilijk precies te zeggen wat een ontketende Trump betekent voor Europa, de NAVO en Rusland. Maar de zorg dat Trump met Poetin deals zal sluiten over de hoofden van de Europeanen heen en de NAVO zal verzwakken neemt weer toe. Dé vraag voor 2019 wordt of de radicale ontregelaar Trump die we al van Twitter kennen nu het Amerikaans buitenlands beleid gaat leiden. En wordt dat dan een „herkenbare strategie waar anderen mee kunnen werken, of gewoon chaos”?

Ook in de VS wordt het vertrek gezien als een waterscheiding – niet alleen door Democraten, ook door Republikeinen, die niets zien in Trumps hardnekkige isolationisme. „We liggen op koers naar een serie ernstige beleidsfouten die ons land in gevaar zullen brengen, onze allianties schade zullen toebrengen en onze tegenstanders machtiger zullen maken”, twitterde de Republikeinse senator Marco Rubio.

Ook Republikeinen zien met zorg dat Trump nu nog voornamelijk omringd wordt door zijn familieleden plus de hardrechtse beleidsadviseur Stephen Miller, en natuurlijk, op het gebied van buitenlands beleid, nationale veiligheidsadviseur John Bolton en minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo. Maar ook Pompeo klonk schril toen hij begin december voor de NAVO, in een speech doorspekt met lof voor Trump, diens ‘America First-doctrine’ probeerde te rijmen met de bestaande internationale wereldorde.

Ervaren kandidaten uit het Republikeins politiek establishment lijken er daarbij voor te bedanken om op de carrousel van de regering Trump te springen. Hij lijkt het meeste succes te hebben als hij rekruteert bij Fox News, waar zijn nieuwe VN-ambassadeur en twee communicatieadviseurs vandaan werden gehaald.

Volwassenen in de kamer

Europa reageert met schok. Maar Trump voerde campagne met de belofte een muur langs de grens te bouwen en de VS terug te trekken uit conflicthaarden in het Midden-Oosten. Het waren de ‘volwassenen in de kamer’ die hem hiervan weerhielden en hem er zelfs toe brachten meer troepen naar Afghanistan te sturen. Maar hij valt, in tijden van grote druk of zodra er een mogelijkheid is, terug op zijn intuïtie die hem zegt wat zijn aanhang wil.

Zo’n moment is er nu. In januari raakt Trump veel macht kwijt. De Democraten krijgen dan de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden in handen. Daarnaast hangt hem nog het resultaat van het onderzoek van speciaal aanklager Robert Mueller boven het hoofd. In de laatste dagen die hem voor januari nog resten lijkt Trump er daarom extra op gebrand zijn intuïtie te volgen en zijn zin door te drijven, ongeacht de gevolgen.