Vrees voor ‘spookbeelden’ en ‘klimaatstress’

Reacties coalitie Het ontwerp-klimaatakkoord kwam moeizaam tot stand. De vier fractievoorzitters van de coalitie blikken terug. „Boze burgers? Ik word er zelf zo een.”

Windmolens in de ochtendnevel, Noordoostpolder, ten noorden van Urk. Het grootste windmolenpark van Nederland.
Windmolens in de ochtendnevel, Noordoostpolder, ten noorden van Urk. Het grootste windmolenpark van Nederland. Foto Siebe Swar

De nieuwe auto van VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff is onderweg. Helemaal elektrisch. „Ik denk dat hij nu op de boot staat”, zegt hij in zijn werkkamer op het Binnenhof. „Een Kia, het moet wel betaalbaar zijn.” Voor zonnepanelen heeft hij een vergunning aangevraagd, zijn huis – uit de jaren dertig – is ‘beschermd stadsgezicht’. „Ik wacht op de gemeente. Die moet kiezen tussen het oordeel van de welstandscommissie en het stimuleren van zonnepanelen.”

Net nog stuurde de verwarmingsinstallateur foto’s van twee nieuwe radiatoren in het huis van Dijkhoff. Geschikt voor een warmtepomp. Als het zover komt. Er is iemand bij hem langsgeweest van een bedrijf en die zei, heel eerlijk: je kunt er een nemen, maar misschien biedt je gemeente je wel aan dat je je op hun warmtenet kunt aansluiten.

„Daarom weet ik”, zegt Dijkhoff, „dat je niet zomaar van mensen kunt vragen: ga jij maar geld lenen voor zo’n pomp.”

De regeringspartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie hebben wekenlang moeizaam onderhandeld, soms tot diep in de nacht. Wat moet er gebeuren om de CO2-uitstoot in 2030 met 49 procent te laten afnemen? De zogenoemde ‘klimaattafels’, met vertegenwoordigers van organisaties en bedrijven, kwamen vrijdag met hun ideeën, in overleg met het kabinet-Rutte III. Zoals was afgesproken. De plannen worden nu doorberekend op hun effect. Voor het klimaat, voor de industrie. En misschien wel vooral: voor ‘gewone mensen’.

Gele hesjes

Het kabinet had het al veel vaker over grote bedrijven, bijvoorbeeld bij de dividendbelasting. Hoe zwaar kun je bedrijven belasten zonder dat ze naar het buitenland vertrekken? Maar de burgers? „Zij vertrekken niet”, zegt ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. „Ze trekken gele hesjes aan.” Die bezorgdheid – bij CDA, VVD en ChristenUnie – maakte de gesprekken steeds ingewikkelder.

De twijfels begonnen vlak voor de zomer. Oud-PvdA-leider Diederik Samsom, voorzitter van een van de ‘klimaattafels’, zei op televisie dat de belasting op gas zou moeten stijgen en die op stroom moest dalen – om mensen aan zonnepanelen en warmtepomp te krijgen. CDA-leider Sybrand Buma hoorde van iemand in zijn buurt: „‘Het is ook wat. Minister Samsom zegt dat de gasrekening duurder wordt.’ Toen ging bij mij een lichtje heel hard branden.”

In die tijd hoorde hij Ed Nijpels, voorzitter van het Klimaatberaad, zeggen: ‘Je trekt je hypotheek op en dan kun je een warmtepomp kopen.’ Alsof je niet ook een huurhuis kunt hebben. Of net genoeg geld om je hypotheek te betalen. Buma zegt dat hij erg ongerust werd. „De mensen die de nieuwe tijd als een kans zien en de mensen voor wie het bedreigend is, groeien nu al steeds verder uit elkaar.” In een interview met Elsevier, in de zomer, waarschuwde Buma voor een ‘Fortuyn-revolte’ over het klimaat.

Het voelde, zegt Buma nu, als ‘kortsluiting’: „De politiek had de klimaattafels bedacht om de samenleving mee te krijgen. Maar zat die samenleving daar?”

VVD-fractievoorzitter Dijkhoff had zich ook geërgerd aan Samsoms uitspraken. Hij snapte heel goed, zegt hij nu, dat mensen niet wisten wat ze aan moesten met de berichten – van deelnemers aan de ‘klimaattafels’ – dat er over drie jaar geen cv-ketels meer verkocht zouden worden. „Het idee is: mensen veranderen vanzelf wel. Zo werkt het niet, mensen denken niet: ik moet per maand meer betalen, laat ik dan maar dertig mille lenen voor investeringen in mijn huis.”

Wijk voor wijk van het gas af

Of Dijkhoff weleens heeft gedacht: die klimaattafels, daar hadden we nooit aan moeten beginnen? „Ja, laat ik daar maar eerlijk over zijn. Er zijn wel tafels waar mooie dingen vanaf komen, maar uiteindelijk moet alles worden afgedwongen in wetten, en daar gaat het parlement over.”

In de tijd dat CDA en VVD begonnen te aarzelen kreeg D66 een nieuwe leider, Rob Jetten – die meteen duidelijk maakte dat klimaat zíjn onderwerp was. Gewone mensen? „Die hebben juist voordeel bij een geïsoleerd huis”, vindt Jetten. „Dan hebben ze minder energiekosten.” En ja, zegt hij, er wordt veel gevraagd van mensen. „Maar daardoor kunnen we de industrie onder druk zetten en ook aan bedrijven eisen stellen. Dat is de enige manier om mensen mee te krijgen.”

Jetten is er optimistisch over. Er komt op zijn initiatief een publiekscampagne „om Nederlanders te activeren en te enthousiasmeren over de energietransitie”. Hij zegt: „Het is belangrijk dat we mensen duidelijk maken: u hoeft het niet alleen te doen. We gaan wijk voor wijk van het aardgas af, we gaan mensen stimuleren om elektrische auto’s te nemen.” En wat CDA en VVD er ook over zeggen, de D66-fractievoorzitter ziet in de energierekening „een aansporing om mensen te stimuleren om verandering te accepteren”. „Als in 2019 je energieprijs hoger is, dan loont het om te isoleren, stroom te besparen. En corporaties gaan we helpen, want niet elk gezin kan het zelf.”

Lees ook: Pas politieke steun voor klimaatakkoord-ontwerp als de cijfers kloppen

Volgens Gert-Jan Segers van de ChristenUnie dacht zíjn partij bij het klimaat als eerste aan de ‘bezorgde burgers’. Sybrand Buma viel er in de zomer mee op. „Maar wij hebben het woord klimaatarmoede bedacht”, zegt Segers. „Aandacht voor arme mensen zit in het DNA van onze partij.” De zorgen van Buma noemt hij „legitiem”. „Maar het is niet helemaal míjn stijl om het dan niet over oplossingen te hebben. Ik denk dat je dan als politicus tekortschiet.”

De oplossing van Segers: energie moet goedkoper zijn voor mensen met weinig geld. „Ik heb daar in de coalitie al heel lang op zitten hameren. Vorige week dacht ik: ik ga ermee naar buiten.” Zijn plan stond in de Volkskrant. „Als wij mensen alleen maar vertellen: het kan helemaal uit de klauwen lopen door de klimaatplannen, doe je geen recht aan wat we hebben bedacht. Het kan wel sociaal.”

In de gesprekken met de fractievoorzitters valt op: het gaat ze lang niet allemaal om dezelfde mensen. Segers praat over „mensen met een smalle beurs”. Buma noemt kleine ondernemers, een raffinaderij in Zeeland waar zeshonderd banen kunnen verdwijnen als de eisen te streng worden voor die sector, de glastuinbouw. Als VVD’er Dijkhoff het over ‘boze burgers’ heeft, zegt hij: „Ik word er zelf zo een. Als je alleen maar hoort dat gas duurder wordt en de cv-ketels weg moeten, krijg je klimaatstress.”

Weer een offerte uit Dijkhoffs mailbox

Dijkhoff begint uit zichzelf over zijn eigen duurzaamheid. „Mijn ervaringen”, zegt hij, „helpen me in de politiek. Al weet ik niet zeker of het in de gesprekken met collega’s de afgelopen tijd altijd even gezellig was als ik weer een offerte uit m’n mailbox toverde.”

CDA-leider Buma heeft zonnepanelen. Hij woont net als Dijkhoff in een jaren-dertig-huis en had een keer iemand naar zijn muren laten kijken. Daar viel niets aan te isoleren, het bleken geen spouwmuren te zijn maar twee rijen bakstenen tegen elkaar. Buma heeft wel een ‘groen dak’ op zijn schuur: plantjes die water vasthouden, isolerend werken en de opwarming verminderen. Hij had gezien dat je daar subsidie voor kon krijgen. Hij ging bij de gemeente langs in maart en was dat jaar de eerste die erom kwam vragen. „‘Kunt u er niet wat reclame voor maken?’ vroeg die ambtenaar.” Die ervaring leerde Buma een les waar hij in de onderhandelingen aan moest denken: menselijk gedrag veranderen is ingewikkeld.

D66-fractievoorzitter Jetten liet afgelopen zomer zijn spouwmuren isoleren, hij krijgt nu isolerende ramen en een groen dak. Segers heeft een hybride auto, zijn huis is ongeschikt voor zonnepanelen. Een expert komt binnenkort wel kijken of hij op een andere manier energie kan besparen.

Na het kerstreces gaan de fractievoorzitters de straat op om campagne te voeren voor de Provinciale Statenverkiezingen op 20 maart. Het ziet ernaar uit dat de berekeningen van de klimaatplannen net voor die verkiezingen klaar zijn.

Onhandig, vindt Dijkhoff. Dan is de druk te groot. „Over zoiets groots als het klimaat moet je politici buiten verkiezingstijd laten beslissen.”

Gert-Jan Segers ziet het anders. „Laten we de kiezers gaan uitleggen waar we mee bezig zijn. Als de spookbeelden blijven hangen, zijn we verder van huis. Dan komt er meer wantrouwen in de politiek, in plaats van minder.”

Luister ook onze podcast Haagse Zaken: Pompen of verzuipen