Theater in 2018: Bij Batelaan blijft de chaos ongrijpbaar

Van de makers van Nederlands jeugdtheater is Jetse Batelaan de interessantste. Dat bewees hij dit jaar opnieuw met zijn gevaarlijke en ontregelende Het verhaal van het verhaal.

Het verhaal van het verhaal van theatermaker Jetse Batelaan.
Het verhaal van het verhaal van theatermaker Jetse Batelaan. Foto Kurt van der Elst

Het Nederlandse jeugdtheater had opnieuw een uitstekend jaar. In het veelzijdige aanbod was ook in 2018 duidelijk te zien waarom het werk van jeugdtheatermakers internationaal zo aanslaat: het is fantasierijk, gelaagd, vermijdt moralisme en neemt bovenal het begrips- en incasseringsvermogen van zijn jeugdige publiek volstrekt serieus. Weerbarstige thema’s als uitsluiting en discriminatie, genderidentiteit en oorlog worden niet geschuwd en zelfs niet van hun meest duistere randjes ontdaan. In het Nederlandse jeugdtheater mag kunst voor een jong publiek gevaarlijk en ontregelend zijn.

Het leverde het Nederlandse jeugdtheater in 2018 de jaarlijkse Prijs van de Kritiek van de Kring van Nederlandse Theatercritici op. De uitreiking vond plaats bij de première van De krijtkring, de slotvoorstelling van regisseur Liesbeth Coltof. Als artistiek leider van De Toneelmakerij speelde zij een sleutelrol in de ontwikkeling van het Nederlandse jeugdtheater. Diezelfde avond kreeg ze ook de Oeuvre Prijs van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD).

De mooiste jeugdtheatervoorstelling was dit jaar Het verhaal van het verhaal van Jetse Batelaan, misschien wel de meest onnavolgbare theatermaker van Nederland. In zijn werk staat vaak het spanningsveld centraal tussen orde en ratio aan de ene kant, en chaos en intuïtie aan de andere. Het interessante aan de manier waarop Batelaan deze tegenstelling inzet is dat zijn voorstellingen nooit een eenzijdig pleidooi voor fantasie en anarchie opleveren. Nee, de chaos in zijn werk blijft ongrijpbaar, onbepaald, en daarmee gevaarlijk – het is misschien wel spannend om van de gebaande paden af te wijken, maar het brengt ook grote risico’s met zich mee.

In 2017 bracht Batelaan zijn eerste grotezaalvoorstelling op de planken: Hoe de grote mensen weggingen en wat er toen gebeurde. Daarin zette de theatermaker kinderen uit het publiek in om de zorgvuldig opgebouwde, maar dodelijk saaie orde op het toneel fataal te ondermijnen: de jeugdige toeschouwers met opdrachten die ze via oordopjes krijgen aangezet om het hele decor te ontmantelen. Razend intelligent en indirect thematiseert Batelaan zo het verschuiven van een wereldorde en de rol van een nieuwe generatie daarin.

Lees ook de eindejaarslijsten van onze theaterrecensenten: Dit was het beste theater van 2018

Beyoncé

Ook in Het verhaal van het verhaal staat de gedeelde realiteit van de hoofdpersonages op losse schroeven. Drie verhaallijnen bewegen losjes langs elkaar heen. De voorstelling begint al in de foyer als we kennismaken met vreemde, tribale figuren die van nooduitgangbordjes, rode lopers en andere voorwerpen uit de Schouwburg een tentenkamp hebben gebouwd. Ook van het publiek wordt hier en daar een handtasje ontvreemd.

Het verhaal wordt doorbroken door een voice-over die in fragmenten het titelverhaal vertelt: de odyssee van een verhaal dat graag beluisterd wil worden, maar niemand kan vinden die dat wil doen. Als laatste komen we een gezin tegen dat op een uitstapje in de natuur is, en daar tot hun schrik tegen de leden van de stam aanloopt. Vader, moeder en zoon worden reusachtige kartonnen figuren, afbeeldingen van Donald Trump, Beyoncé Knowles en Cristiano Ronaldo, die door acteurs over de vloer worden gereden en van een stem worden voorzien.

De ouders proberen de nieuwsgierige zoon tegen de andere werelden te beschermen, maar slagen daar maar mondjesmaat in, ook doordat ze met hun eigen banale sores bezig zijn. Het kind kijkt onverschrokken naar de vreemd uitgedoste figuren in het tentenkamp, naar de wereld over de rand van het toneel (naar ons dus) en komt uiteindelijk uit bij het mysterieuze verhaal.

Na alle onzekerheid zou een andere theatermaker dit naar een helder slot leiden, waarin het kind en het verhaal de beste vrienden worden, en de jongen bij een Groot Verhaal houvast vindt. Bij Jetse Batelaan loopt het echter op niets uit: het verhaal blijkt zichzelf te zijn vergeten na zo lang te hebben rondgedoold. Het kind blijft ontredderd achter.

Zoals Batelaan in Hoe de grote mensen weggingen… het geloof in de kinderrevolutie ondermijnde omdat ze via oordopjes door een volwassene werden ingefluisterd, zo vermijdt hij ook hier een te optimistische lezing van een jonge generatie. Dat ze naar nieuwe werelden en verhalen zullen zoeken, dat is zeker. Dat ze een bevredigend antwoord zullen vinden, dat is ongewis.