Foto Gordon Welters

Jens Spahn: Merkels man op rechts

Eindejaarsinterview

De jonge minister Jens Spahn verloor de race om de opvolging van Angela Merkel als partijleider. Uitgespeeld is hij allerminst.

De Sint-Michiels-kerk in Hamburg zit op 7 december al vol politieke kopstukken, als Angela Merkel binnenkomt en een plaatsje zoekt. Het wordt een beslissende dag voor de toekomst van Duitsland.

De CDU komt op deze kille vrijdag bijeen om een opvolger te kiezen voor Merkel, die eind oktober aankondigde het leiderschap van haar partij na achttien jaar op te geven. Traditiegetrouw bezoeken de christendemocraten vóór hun partijcongres gezamenlijk een oecumenische kerkdienst.

Jens Spahn (38), die op de middelbare school al bekendstond om zijn ambitie bondskanselier te worden, is één van drie kandidaten om het voorzitterschap van Merkel over te nemen – en daarmee de beste uitgangspositie te verwerven om haar op den duur ook op te volgen in het Kanzleramt. Hij neemt het op tegen Annegret Kramp-Karrenbauer (56), secretaris-generaal van de partij en de heimelijke favoriet van Merkel, en Friedrich Merz (63), die tien jaar geleden de politiek verruilde voor een carrière in de financiële wereld en nu weer terug wil.

Spahn is een spraakmakend en omstreden politicus, en voor Duitse begrippen „bloedjong”, zoals hij zelf spottend zegt – ook al is hij al 23 jaar politiek actief. Hij is conservatief, provoceert graag, gloeit van ambitie en bemoeit zich met alles. Dat hij openlijk homo is heeft zijn snelle carrière in de christendemocratische politiek nooit in de weg gestaan.

Al jaren is Spahn binnen de CDU Merkels scherpste criticus. Hij hekelt haar vluchtelingenpolitiek en haar stijl van regeren, hij doorkruist haar plannen als hij het er niet mee eens is en hij verwijt haar dat ze de partij te veel naar links heeft opgeschoven.

En toch gaat de bondskanselier in de Sint-Michiels-kerk uitgerekend naast hém zitten. Niet dat ze verwacht dat Spahn later die dag de verkiezing zal winnen. Ook Spahn zelf gelooft daar niet in. „Ik kan ook peilingen lezen”, zal hij kort voor de stemming zeggen.

Lees ook: CDU deinst terug voor harde breuk met tijdperk-Merkel

Maar Merkel beseft dat Spahn, ook als hij verliest, nog lang niet verslagen is. Dat hij zelfs een sleutelrol kan gaan spelen als het gezicht van de conservatieve vleugel. En die vleugel heeft de CDU hard nodig om een brede volkspartij te blijven.

Als later die dag Merkels vertrouweling Kramp-Karrenbauer tot nieuwe partijleider wordt gekozen, is Spahn niet uit het veld geslagen. Hij is nu juist onmisbaar geworden om de leegloop op rechts te stoppen en een nieuwe generatie aan de partij te binden. Tijd om een nieuwe aanloop naar het kanselierschap te nemen heeft hij nog genoeg.

Bij het diner aan het eind van die lange congresdag blijkt hoe zijn kandidatuur hem, ondanks zijn nederlaag, in het centrum van de macht heeft gebracht. Spahn en zijn echtgenoot zitten aan tafel tegenover Merkel en Kramp-Karrenbauer. Het viertal, meldt een Duitse krant enigszins verbaasd, zit ontspannen en langdurig te praten. Het is een signaal van Merkel en haar opvolger dat Spahn met zijn dwarse houding er in de CDU voortaan helemaal bij hoort.

Annegret Kramp-Karrenbauer is zojuist verkozen tot Merkels opvolger als partijvoorzitter van de CDU. Naast haar concurrenten Jens Spahn (links) en Friedrich Merz (rechts).

Foto EPA/CLEMENS BILAN

Het politieke jaar 2018 begon in Duitsland in grote onzekerheid. „Ik weet dat het in Nederland vaker gebeurt”, zegt Spahn met een lachje bij ons eerste gesprek in januari, „maar dat er drie maanden na de verkiezingen nog altijd geen regering is, is in zeventig jaar bondsrepubliek niet eerder voorgekomen. We weten zelfs niet wat voor coalitie er komt. Dat ergert de Duitsers.”

Spahn is op dat moment een veelbelovend, maar nog relatief onbetekenende staatssecretaris van Financiën. We zitten in zijn werkkamer in het reusachtige, grauwe gebouw in Berlijn van het departement van Financiën, dat in 1935 door de nazi’s werd gebouwd als het Reichsluftfahrtministerium van Hermann Göring. In de hoek van zijn kamer heeft Spahn, als symbool van moderniteit, een manshoge kartonnen smartphone neergezet.

Poging regeringscoalitie

Na een mislukte poging om een regeringscoalitie met de Groenen en de liberale FDP te vormen, zijn Merkel en haar christendemocraten (CDU en CSU) toch maar weer begonnen de uitgebluste combinatie met de sociaaldemocratische SPD nieuw leven in te blazen. Of het lukt is nog onzeker, vooral de SPD voelt er weinig voor.

„Alle regeringspartijen hebben hun slechtste verkiezingsresultaat sinds het begin van de bondsrepubliek behaald”, verzucht Spahn. „Ze weten dat ze veel vertrouwen moeten terugwinnen, vooral bij thema’s als migratie, integratie en de rechtsstaat. De kunst zal zijn om samen te gaan regeren, en toch het eigen profiel aan te scherpen.”

Spahn groeide dichtbij de Nederlandse grens op, in het stadje Ahaus, niet ver van Enschede. Hij kent Nederland, spreekt wat Nederlands, volgt de grote lijnen van de Nederlandse politiek en heeft bezorgd de versplintering van het partijenlandschap en de opkomst van protestpartijen gadegeslagen. Is Nederland een schrikbeeld voor hem?

„Nee, daar mag ik Nederland te graag voor. Maar een waarschuwing is het wel. We willen niet dat Duitsland in een Nederlandse situatie terechtkomt. Als geen enkele partij nog boven de twintig procent uitkomt, is dat een probleem voor de stabiliteit. De twee volkspartijen, CDU/CSU en SPD, moeten stabiel en groot blijven. Ik vind het niet normaal als in een parlement als de Tweede Kamer dertien partijen zitten. Dat maakt regeringen onvoorspelbaar. In Duitsland zal de komende vijf tot tien jaar blijken of de twee volkspartijen weer sterker worden. Lukt dat niet, dan gaan ook wij de kant op van Nederland, Frankrijk en Oostenrijk.

„We moeten ons bekommeren om de veiligheid van de burgers, ook hun culturele veiligheid. Dat begint ermee dat mensen ervan op aan moeten kunnen dat de culturele waarden die ze altijd gekoesterd hebben niet iedere ochtend ter discussie worden gesteld vanwege bijvoorbeeld de immigratie uit andere cultuurgebieden. Dat ze op straat niet het gevoel hebben: ik ben niet meer in mijn eigen land. Het is een grote fout geweest dat we daar de afgelopen jaren in Duitsland niet open over hebben gesproken.”

Solistengedrag

Spahn kaartte dat wél voortdurend aan, tot ergernis van velen binnen en buiten zijn partij. Zijn directe baas en mentor, de politieke veteraan Wolfgang Schäuble, gaf hem alle ruimte. Zo groeide Spahn uit tot een bekende, maar ook omstreden verschijning in de media. Met zijn hoge voorhoofd, grote bril en daarachter ogen die gretig in iedere camera lijken te blikken, werd hij een geliefd onderwerp van cartoonisten.

„Bekend ben ik nu, geliefd moet ik nog worden”, stelde Spahn dit voorjaar vast volgens zijn biograaf Michael Bröcker. Bij dat streven werd hij onverwachts geholpen door Merkel.

Jens Spahn (links) tafelt met Angela Merkel en haar opvolger.

Foto Kai Nietfeld/DPA

Toen het haar eind februari eindelijk gelukt was een ‘Grote Coalitie’ met de SPD te vormen, kwam er vanuit de ondernemerstak van de partij en vanuit de invloedrijke jongerenorganisatie een sterke lobby op gang om Spahn een ministerspost te geven. De voorzitters van beide organisaties zijn politieke geestverwanten, generatiegenoten én vrienden van Spahn. Zijn tegenstanders bezworen Merkel om Spahn, met zijn eeuwige solistengedrag, juist niet met een ministerspost te belonen. Maar na lang wikken en wegen, zoals haar stijl is, besloot Merkel het er op te wagen – om de roerige rechtervleugel tot rust te brengen en werk te maken van de broodnodige verjonging. De CDU, zegt Spahn vaak, heeft meer leden van boven de 75 dan onder de 40.

Zo werd Spahn, die zich als parlementariër jaren met de zorg had beziggehouden, minister van Gezondheid. Op z’n 22e was hij in de Bondsdag gekomen, zestien jaar later werd hij het jongste lid van het kabinet.

Al snel leerde Duitsland een nieuwe Spahn kennen. Nog steeds was hij vrijwel dagelijks in het nieuws, nu alleen niet met scherpe debatten over integratie en vluchtelingen, maar met plannen om meer verpleegkundigen te werven, de wachtlijsten bij artsen aan te pakken en medische zorg op het platteland te behouden. En het mocht allemaal wat kosten.

„Vijftien jaar geleden moesten we sterk op de zorg bezuinigen, omdat er grote tekorten waren. Maar omdat we al acht jaar een economische opleving hebben, hoeft dat niet meer, anders dan in Nederland.”

Nieuwe rol

Het is oktober en Spahn zetelt inmiddels in de torenkamer van een licht kantoorpand in de Friedrichstrasse, tussen de theaters. Zijn nieuwe rol als minister lijkt hem te bevallen. Om zijn energie en vakkennis wordt hij geprezen in de media. Het nieuwe kabinet heeft in de zomer twee keer een grote crisis overleefd. En in de boekwinkels ligt Jens Spahn: Die Biografie. Via Twitter houdt hij de wereld op de hoogte van zijn vriendschappen met de Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz en met Trumps ambassadeur in Berlijn, Richard Grenell. En bij een bezoek aan Washington werd hij in het Witte Huis ontvangen door niemand minder dan de Nationale Veiligheidsadviseur John Bolton (voor een gesprek over bioterrorisme).

Maar Spahn toont zich niet tevreden. Er staan verkiezingen in Beieren en Hessen voor de deur, en de peilingen zijn voor de christendemocraten dramatisch slecht. Merkels omstreden vluchtelingenpolitiek is nog steeds een thema – en de anti-immigratiepartij AfD profiteert daarvan. Voor het eerst zit de partij in de Bondsdag, nog wel als grootste oppositiepartij.

„Vier jaar lang hebben we in de Bondsdag geen echte oppositie gehad. Burgers die niet tevreden zijn over de regering willen natuurlijk dat hun onvrede in de parlementaire debatten tot uiting komt. Als er geen waarneembare kritiek klinkt bij grote onderwerpen als Europa, de euro of de vluchtelingen, dan zoekt de ontevredenheid andere wegen. Dat heeft AfD in de kaart gespeeld.

„We moeten nu weer met scherpe argumenten komen. Dat maakt de debatten beter. Ik had alleen liever gezien dat we dat vier jaar eerder al voor elkaar hadden gekregen, zodat we nu de AfD niet hadden.”

Na grote nederlagen bij de verkiezingen in Beieren en Hessen overvalt Merkel in een besloten bijeenkomst van de partijtop iedereen met de mededeling dat ze zich niet herkiesbaar stelt als partijleider. Ter plekke meldt Spahn zich aan als kandidaat voor haar opvolging, net als Kramp-Karrenbauer. Via boulevardblad Bild is dan net bekend geworden dat ook Merz zijn hoed in de ring gooit.

Drie dagen nadat het partijcongres heeft gekozen voor Kramp-Karrenbauer, en daarmee tégen een harde breuk met het tijdperk-Merkel, is bij Spahn van verslagenheid niets te merken. Wel van vermoeidheid, na zes weken intensief campagne voeren door het hele land. „Natuurlijk had ik liever gewonnen”, zegt hij terwijl hij een gaap onderdrukt. „Maar ik ben minister en ik ben herkozen in het presidium van de partij, dat zie ik als teken van vertrouwen. Het proces van vernieuwing is in gang gezet, en daar blijf ik aan meedoen.”

Wie volgt Angela Merkel op als leider van de CDU? Dit zijn de vier potentiële opvolgers.

Gelatener geworden

De afgelopen weken heb ik veel geleerd, over de partij maar ook over mezelf, zei Spahn in zijn toespraak tot het partijcongres. Ging dat over de hardheid van het politieke bedrijf? „Die kende ik al”, zegt hij met een schamper lachje. „Ik ben gelatener geworden.” Maar zijn vrienden van de jongeren en de ondernemers in de partij, die hem jarenlang voluit gesteund hadden, schaarden zich van de ene op de andere dag met hun hele organisaties pal achter zijn rivaal Merz, toen die naar voren trad. „Dass stimmt”, erkent Spahn zuinig, en hij voegt er met een zucht in het Nederlands aan toe, als om het daarmee iets minder pijnlijk te maken: „Dat klopt”. „Maar ze zijn er altijd fair en open mee omgegaan. Het heeft geen afbreuk gedaan aan onze vriendschap.”

Hoelang Merkel nog bondskanselier blijft kan Spahn niet zeggen. Wel dit: „Af en toe zijn er onderwerpen waarover we van mening verschillen. Maar onze persoonlijke verhouding is altijd beter geweest dan in de media wordt voorgesteld.” Ze kunnen het de komende maanden nog bewijzen.

    • Juurd Eijsvoogel