Andreas Terlaak

Kiki Bertens: ‘Hoor ik hier wel te staan?’

Eindejaarsinterviews

Tennisser Kiki Bertens steeg dit jaar onverwachts naar de top tien van de wereldranglijst. Succes waarin ze zelf nog nauwelijks durft te geloven.

Als ze tennist, kun je veel aan haar ogen aflezen – twijfel, rust of verbetenheid. Als ze praat, neemt ze je mee naar haar denkwereld, met haar angsten en drang tot perfectie. Als ze voor haar gevoel faalt, volgen vaak tranen, rauw als de pijn is op dat soort momenten.

Kiki Bertens (27), opgegroeid in een „heel normaal gezin” in een rijtjeshuis in Wateringen in het Westland, is een ontwapenende sportvrouw. Zenuwen, emoties, mate van zelfkritiek – het is vaak puur en open. Ze is een tennisser zonder opsmuk, niet geboren voor de aandacht, voor de grote stadions. Bij fotoshoots stapt ze zonder make-up voor de camera. Als ze gevraagd wordt voor De Wereld Draait Door gaat ze in op de uitnodiging omdat het „erbij hoort”, niet omdat ze het leuk vindt.

Bertens is in zekere zin altijd gebleven wie ze was; een bescheiden, onzeker, schuchter meisje. Ze is groot geworden in de luwte, in de jeugd werd ze nooit gezien als toptalent. Een carrière van kleine stapjes met soms een uitschieter. Tot dit topjaar. Ze steeg van de 31ste naar de 9de plaats op de wereldranglijst, waarmee ze de eerste Nederlandse in de top-tien is in 22 jaar. Ze won dit jaar 2,8 miljoen euro aan prijzengeld.

Om haar 2018-seizoen te begrijpen, moet je eerst terug naar november 2017. Ze overweegt te stoppen, na een seizoen waarin ze zichzelf kwijtraakte. „Het was een hel, ik wilde echt niet meer”, vertelt ze. De stress van het moeten winnen, de paniek tijdens wedstrijden, het gebrek aan motivatie: het dwingt haar tot reflectie.

Op vakantie in Bali ziet ze in dat het zo niet verder kan. Ze schrijft op wat anders moet. Ze wil de sport relaxter benaderen, rustiger worden, nederlagen kunnen accepteren, kunnen verklaren, en de dag erna weer trainen om beter te worden.

Andreas Terlaak

Yoga en discipline

Haar eerste wedstrijd van dit seizoen, op Oudejaarsdag 2017, verliest ze in Brisbane met 6-1 en 6-2 van de Kroatische Ana Konjuh. Waar dat voorheen een „waanzinnige klap” was geweest die enkele dagen zou dooretteren, werkte ze nu de volgende ochtend vol „goede moed” aan de dingen die mis gingen in die partij, vertelt haar coach Raemon Sluiter.

Het is die veranderde benadering waarmee ze de basis legt voor haar opmars. Ze begint ook met yoga om leniger te worden, én om geestelijke rust te vinden. Ze is afgetraind, raakt kilo’s kwijt, lijkt fitter dan ooit. Ze is gedisciplineerder op gebied van voeding en fysieke trainingen. Daarin wordt ze geholpen door haar vriend Remko de Rijke, die fysiotherapeut is. Bertens is zo’n dertig weken per jaar van huis, De Rijke gaat de helft van de tijd mee. Hij creëert een soort thuisgevoel op reis, zorgt tijdens toernooien voor de afwisseling tussen hard werken en „wat leuks” doen, zegt Bertens. „Voorheen vond ik het moeilijker om naast de baan te relaxen. Dat gaat nu veel beter.”

Bertens is de middelste van drie zussen. „Gewoon normaal blijven doen en probeer niet te veranderen in hoe je bent”, is wat ouders Rob en Doré hun kinderen hebben meegegeven in de opvoeding. Het is geen tennisgezin. Tot haar twaalfde handbalde Bertens bij de lokale club VELO, ze was talentvol. Maar ze koos voor tennis, de sport waar ze op haar zesde mee begon bij de vereniging van haar oom en tante, ATV Berkenrode in Berkel en Rodenrijs, boven Rotterdam.

Bertens vertelt over haar moeder die multiple sclerose (MS) kreeg toen zij zes jaar oud was. Bij wedstrijden zit ze in een rolstoel langs de baan – Bertens’ ouders gaan regelmatig mee naar toernooien in het buitenland.

Andreas Terlaak

Hoe was dat destijds voor jou en je zussen?

„Ik was nog jong. We wisten niet beter. Aan de ene kant was het superfijn dat mijn moeder altijd thuis was. Ik denk dat we er met zijn allen erg goed mee om zijn gegaan en uitkeken naar de dingen die we nog wel samen konden doen.”

Tennis je om je moeder blij te maken?

„Nee. Ik weet dat ik haar toch wel blij maak, ook al zou ik nu stoppen met tennis. Voor mijn ouders is het belangrijkste hoe wij alledrie in het leven staan, dat ieder voor zich gelukkig is. Het maakt niet uit wat je doet, of je een kantoorbaan hebt, of dat je toevallig heel goed tennist. Dat hebben mijn ouders altijd meegegeven: je kan ook stoppen met tennis, het maakt ons niet uit, het gaat erom wat jij wil in het leven.”

Je was in je jeugd vaak bij je oom en tante in Berkel, had dat te maken met de ziekte?

„In de weekenden was het soms fijn als mijn moeder rust had en even bij kon komen. Dan gingen wij met z’n drieën bij mijn oom en tante logeren. Maar dat was ook voor de gezelligheid. Daar ben ik in aanraking gekomen met tennis.”

Thuis waren ze geen praters. Bertens noemt zichzelf een „binnenvetter”. Ze vertelt dat haar moeder – „qua karakter lijk ik op haar” – niet over haar ziekte praatte. „Zij houdt dingen heel erg voor zichzelf. Als je dat niet ziet bij je ouders, dat zij over hun gevoelens praten, dan leer je het zelf ook niet.”

Als tennisser moest ze dat wel doen. Bertens bezocht de afgelopen jaren sportpsychologen om spanningen beter te kanaliseren en sprak er ook veel over met Sluiter. In haar eerste profjaren moest ze voor bijna iedere wedstrijd overgeven.

„Op school kwam al uit testen dat ze faalangst had, dat geloofden wij toen nog eigenlijk niet zo”, zegt haar moeder in de Fox Sports docu Gewoon Kiki, uit 2017. „Maar dat is dus achteraf wel waar geweest.”

Het is de angst om te verliezen. De angst om af te gaan voor groepen mensen. In juli wordt Bertens gevraagd om op Wimbledon te praten over haar carrière voor een groep van vijftig mensen van softwareproducent SAP. Ze staat „nog steeds niet te springen” om zoiets te doen, zegt ze. „Die mensen kijken tegen mij op, terwijl ik denk: zelf heb je het ook gemaakt in de zakenwereld. Ik voel me dan eigenlijk heel klein.” Ze krijgt daar de vraag of ze altijd al in zo’n groot stadion als op Wimbledon wilde spelen.

Die mensen kijken tegen mij op, terwijl ik denk: zelf heb je het ook gemaakt in de zakenwereld

Wat vertelde je ze?

„Dat het niet mijn droom was. Vroeger vond ik het al eng als er vijf mensen zaten te kijken. Ik kom van heel ver, ik ben daarin erg gegroeid. Maar het is nog niet dat ik sta te juichen als ik zie dat ik op het centercourt speel, zeker niet. Veel meiden dromen daar wel van.”

De kern van Team Bertens bestaat inclusief zijzelf uit zes mensen – met naast Sluiter en De Rijke trainer en fysio Elise Tamaëla, bewegingstrainer Errol Esajas en zus Joyce Bertens (voor de administratie). Bertens zegt dat ze het „moeilijk” vindt om mensen aan te sturen. „Soms voelt het een beetje arrogant, dat iedereen voor mij werkt. Ik wil het allemaal leuk en gemoedelijk houden, gezellig ook.”

Ze heeft het tennisbestaan vaak als zwaar ervaren. Ze kan verkrampt raken door de druk die ze zichzelf oplegt. Haar perfectionisme zit haar geregeld in de weg, er kan opeens kortsluiting ontstaan bij een afzwaaier. Ze moet leren fouten eerder te accepteren, minder hard te zijn voor zichzelf. Dat lukt steeds beter. Ze kan meer relativeren, overzicht houden, rustig blijven. „Het is zo’n dunne lijn”, zegt ze in mei, kort voor Roland Garros in Parijs, waar ze tot de kanshebbers behoort door haar sterke gravelspel.

Parijs, twee weken later. Bertens verliest in de derde ronde van de Duitse Angelique Kerber, voormalig nummer één van de wereld. De verwachtingen, de spanning, het podium, de tegenstander – het is te veel geworden. „Het emmertje is overgelopen”, zegt ze. „Het is me niet gelukt om rustig te blijven.” Een week eerder was die onrust er ook bij een toernooi in Neurenberg.

Met trillende stem, in Parijs: „Op dit moment denk ik: het is allemaal weg. Het is allemaal kut. Het is allemaal voor niks geweest. Ik weet dat dat niet zo is. Ik weet dat ik heel hard heb gewerkt. Dat ik er goed opsta, dat ik ben veranderd in mijn aanpak, in trainen, in positief naar dingen kijken, in gelijk weer doorgaan.” Ze neemt zich voor er de volgende dag weer te staan. „Ik moet door.”

De terugval is kortstondig, zal blijken.

Lees ook: Wat maakt Kiki Bertens zo’n sterke gravelspeelster?

Irritaties

Wat speelt op de achtergrond, is dat Bertens zelfstandiger probeert te worden en meer de regie neemt over haar carrière. Van nature is ze soms „liever iemand die alles opvolgt”, zegt ze. Sluiter probeert haar zo te ontwikkelen dat er meer uit haarzélf komt en dat ze meer nadenkt over keuzes die goed zijn voor háár.

Sluiter wil zich in zekere zin „overbodig” maken. Dat Bertens in april in zijn afwezigheid een groot toernooi wint in het Amerikaanse Charleston, is op dat gebied een goed teken. Bertens: „Dat toont dat ik niet afhankelijk ben van Raemon.”

Een eerste, harde keuze die ze maakte was de breuk met trainer Martin van der Brugghen, twee jaar terug. Hij leidde Bertens op, achttien jaar werkten ze samen. „Hij is degene die voor mij alles bepaald heeft, altijd. Ik wist dus niet beter dan hoe de dingen met hem gingen.”

Er waren oplopende irritaties tussen haar en de trainer. Hij was kritisch, hamerde op techniek. „Het was zo’n strijd elke dag.” Ze zegt dat ze door de komst van Sluiter, die door Van der Brugghen in september 2015 bij het team werd gehaald, inzag dat er ook een „andere manier” van werken bestaat: een positievere aanpak met ook meer aandacht voor fysieke trainingen en conditietrainingen.

Het afscheid van Van der Brugghen, haar tennisvader, deed haar vanuit menselijk oogpunt „pijn”. Maar: „Op een gegeven moment kwam ik op een punt: kies ik voor mezelf, of houd ik iedereen tevreden en maak ik mezelf nog het meest ongelukkig.” Ze kiest voor zichzelf. „Dat is de eerste echt belangrijke stap die ik heb genomen waarbij ik mijn belang voorop heb gezet.”

Op de ochtend van haar eerste ronde op Roland Garros, mei 2018, meldt de NOS dat Van der Brugghen zijn ‘project’ met Bertens had willen afmaken. Ook zegt hij dat hij recht heeft op financiële compensatie, voor de uren dat hij haar voor niets trainde in haar jeugd. Het bericht overvalt Team Bertens, ook omdat er geen wederhoor is gepleegd.

Die ochtend zegt haar vriend Remko zo’n vijf keer: niet op Facebook kijken, nadat hij haar eerst heeft voorgesteld haar telefoon die dag in te leveren. Bertens weet dan nog niet wat er speelt. Ze heeft al voor het toernooi WhatsApp van haar toestel verwijderd zodat ze zo min mogelijk wordt afgeleid. Pas na de wedstrijd hoort ze ervan.

„Heel triest, hoe dat is gegaan”, zegt ze nu. „De timing vond ik raar.” Een jaar eerder is er al een bijeenkomst geweest met verschillende betrokkenen, waar bleek dat zij Van der Brugghen financieel niet wil compenseren. Bertens wil er niet op ingaan. „Dit is iets tussen hem en mij.”

Andreas Terlaak

Agressieve groundstrokes

Londen, een maand later, begin juli. Bertens maakt indruk op Wimbledon met haar dominante service en agressieve groundstrokes. In een schitterend gevecht verslaat ze vijfvoudig kampioene Venus Williams op Court 1. Drie jaar terug verloor ze hier, stijf van de stress, nog op het centercourt in 35 minuten van Petra Kvitová met 6-1 en 6-0.

„Er staat nu gewoon iemand die haar plek opeist”, zegt Sluiter. „Haar houding is nu: ‘Ik speel tegen Venus Williams en zij is een legende, misschien ben ik geen favoriet, maar ik hoor hier wel’.” Meerdere topspeelsters zijn uitgeschakeld, er is hier veel mogelijk, wordt Bertens voorgehouden in de persconferentie. Zelf zegt ze: „Het is nog niet dat ik denk: oh ja, hier gaat het gebeuren. Zo ben ik natuurlijk niet.”

Ze verliest in de kwartfinale van de Duitse Julia Görges. Maar Wimbledon blijkt een mentale doorbraak. Het geeft Bertens het vertrouwen dat ze meer is dan alleen een gravelspecialiste. In de weken die volgen speelt ze uitstekend op de snelle hardcourtbanen in Noord-Amerika. Ze wint het sterk bezette toernooi in Cincinnati door in de finale de Roemeense nummer één van de wereld Simona Halep te verslaan.

In het najaar strijdt ze voor plaatsing bij de WTA Finals, het prestigieuze eindejaarstoernooi van de World Tennis Association in Singapore voor de acht beste speelsters van het jaar. De nek-aan-nekrace sloopt haar. „Ik was er te veel mee bezig, die spanning, jezelf die druk opleggen van: ik moet het halen, dán is het seizoen echt geslaagd. Terwijl het allang geslaagd was. Als ik voor mezelf een doel stel, wil ik het halen, maar dan neemt de stress ook toe. Dat was de minst leuke periode van het jaar.”

Bertens wordt op het laatste moment toegelaten, nadat Halep zich afmeldt. In haar eerste partij tegen Kerber loopt het niet, ze komt met 6-1 en 2-0 achter. „Hoor je hier wel te staan?”, schiet het door haar hoofd. Ze gaat aanvallender spelen, draait het om, wint de wedstrijd en haalt met goed tennis de halve finale. „Het is knap dat ik daar die omschakeling heb weten te maken, van het heel erg onzekere naar zoeken naar beter spel.” Het typeert de Bertens van 2018.

Lees ook: De ups en downs van de samenwerking tussen Bertens en coach Sluiter

Verlovingsring

Eind november, na een training in Ridderkerk. Bertens is opgewekt, praat uitvoerig. Ze draagt haar verlovingsring. Eerder in de maand, op vakantie op Bali, heeft De Rijke haar ten huwelijk gevraagd. Eind 2019 staat de bruiloft gepland.

Ze is onmiskenbaar gegroeid, als persoon, als tennisser. „Ik voel mij steeds beter, sterker, krachtiger op de baan. Ik heb ook veel meer vertrouwen in mezelf. Alleen,” zegt ze, „dat onzekere zal er altijd in blijven, dat gaat nooit helemaal weg.”

    • Steven Verseput