In beeld

Honderd jaar Kerstmis, in historische foto’s

Kerst in beeld In deze zestien historische kerstfoto’s zien we hoe ruimhartig het lichtfeest is: je kunt de geboorte van Jezus vieren, maar je kunt ook kalkoenen aan de waslijn hangen, of een blokje gaan rennen verkleed als Kerstman. Tekst: Wilfred Takken

Op de Dam luisteren honderden Amsterdammers naar het kerstconcert op het carillon van het Koninklijk Paleis, Kerstavond 1913. Let op de uitgebleekte gezichten en de Remington-reclame. Je zou denken dat zulke enorme steigerreclames iets van de laatste jaren zijn. Het Nieuws van de Dag meldt: “Op den Dam was het bijzonder druk. Af en toe werd de stilte wel eens verstoord door tramgebel of taxi-getoeter, maar tusschen die bijgeluiden door werd volop genoten van het klokkenspel.” Klokkenist Jacob Vincent, aangesteld door koningin Wilhelmina in 1900, maakte het klokkenspel op de Dam weer populair. Zijn concerten kwamen zelfs op de radio. In 1950 stopte hij op 84-jarige leeftijd.
Foto Hollandse Hoogte
Kerstbomenmarkt aan de Singel te Amsterdam in 1926. De markt bestaat nog steeds: de bomenverkoop maakt deel uit van de Bloemenmarkt, die daar zit sinds 1883. Voorchristelijke religies in Noord-Europa deden aan boomaanbidding, en er zijn ook wat vindplaatsen van kerstbomen in de late middeleeuwen. Maar de huidige traditie komt uit Noord-Duitsland, 18de eeuw. Via Duitse winkeliers in Amsterdam verspreidde het gebruik zich vanaf pakweg 1850 over Nederland. Protestanten waren aanvankelijk huiverig voor de heidense boom, maar omarmden hem toch, als goede vervanger van de katholieke kerststal.
Foto N.V. Vereenigde Fotobureaux
Kerstmis in de donkerste dagen. Geallieerde soldaten aan de Maas schilderen een kerstboodschap op een molen. Noord-Brabant en Limburg zijn grotendeels bevrijd, de rest van Nederland zit nog midden in de hongerwinter, en moeten nog tot mei wachten. Volgens het onderschrift zijn dit Amerikanen, maar aan de helm te zien, zijn het Britten of Canadezen. De Amerikanen waren te druk met het Ardennenoffensief.
Foto Spaarnestad
Soldaat Spruit en soldaat Van der Veen van de Infanterie Brigade Groep te Poerwakarta (Java) openen op 26 december 1948 kerstpakketten van de NIWIN. Dat was een particuliere organisatie die tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog het Nederlandse leger van verstrooiing voorzag: sigaretten, limonade, boeken, film, en shows van Nederlandse frontartiesten als Wim Sonneveld, The Skymasters en de Kilima Hawaiians.
Foto Wakker, H. / DLC,
In deze reeks zitten weinig foto’s van de Kerstman – die zie je niet zo vaak in Nederland. Santa Claus is de Amerikaanse versie van Sinterklaas. Nederland heeft al de originele, dus de Kerstman blijft in dit land een marginaal figuur. Hier zien we hem met stewardessen in een KLM-vliegtuig op Schiphol, 20 oktober 1950. Voor de toeristen, waarschijnlijk. Slechte baard.
Foto Anefo
Kerstboom voor het stadhuis van Rotterdam, 1951. De enorme boom was een geschenk van de gemeente Oslo. Noorwegen, dat voor de oorlog neutraal was geweest, wilde graag integreren in Europa. Als relatiegeschenk deelden Noorse gemeentes daarom jaarlijks kerstbomen uit aan bevriende Europese steden. Oslo stopte ermee in 2014. Te duur, te veel gedoe met het transport, en niet goed voor het milieu, vonden de Noren. Rotterdam betaalt de boom nu zelf. Burgemeester Aboutaleb stak dit jaar op 7 december de lichtjes weer aan. Hierna was er een show van Lee Towers en het kinderkerstkoor ZangExpress.
Foto Spaarnestad
Kerstbomenrausen, 28 december 1954. Amsterdamse kinderen verzamelen na de kerst afgedankte bomen voor de kerstbomenverbranding. Dit ritueel, vaak op Oudejaarsavond, is ouder dan Kerstmis zelf. Voorchristelijke midwinterfeesten eindigden vaak met grote vuren om het nieuwe jaar in te luiden. Het kerstbomenrausen zorgde in Den Haag jarenlang voor strijd tussen rivaliserende straatbendes. De eerste grote rellen waren in 1956, de laatste, en grootste, in 1984: 35 gewonden, zestig kapotte auto’s, drie miljoen gulden schade. Daarna wist de politie, met de hulp van subsidie en welzijnswerkers, de rellen om te vormen tot familievriendelijke straatfeesten.
Fotocollectie Elsevier
Spaanse gastarbeiders gaan naar huis voor de kerstdagen. Centraal Station, Amsterdam, 1965. Vanaf 1960 kwamen de eerste gastarbeiders, eerst de Italianen, daarna de Spanjaarden. De Nederlandse industrie had een nijpend gebrek aan werkkrachten, dus werden ze uit Zuid-Europa gehaald. Ze leefden in pensions en door de bedrijven gebouwde woonoorden, apart van de samenleving. Aanvankelijk waren het er 1.500. Op het hoogtepunt, in 1974, waren het er 32.000. Na de dood van dictator Franco keerden velen terug naar Spanje. In aantal was de groep toen al overvleugeld door de Turkse en Marokkaanse arbeiders die na hen kwamen.
Foto Anefo
Een natte Kerst. Door zware regenval is de Maas in 1967 buiten zijn oevers getreden en moeten bewoners van het Zuid-Limburgse Itteren per boot naar de nachtmis. Itteren had zijn laatste grote kerstoverstroming in 1993. Het Project Grensmaas (2008-2025) – dat onder meer de Maas meer ruimt geeft – heeft de omgeving veiliger gemaakt. Typisch Nederlands plaatje: de strijd tegen het water duurt al zolang hier mensen wonen en zal, met de opwarming van de aarde, alleen maar verhevigen.
Foto Cor Out/ANP
Door oude familiefoto’s bladeren is een bitterzoet genoegen. Ze staan vol overleden mensen. Hier zien we de koninklijke familie op het kerstfeest warme chocolademelk schenken voor het personeel, Uddel, 1974. Kroonprinses Beatrix, prins Claus en hun kinderen (vlnr) Friso, Willem-Alexander en Constantijn. Claus en Friso zijn inmiddels overleden. In zijn kerktoespraak, eerder die dag, sprak prins Bernhard (niet in beeld) zijn waardering uit voor Christmas Song, een nieuw kerstlied van popzanger Gilbert O'Sullivan over vrede.
Foto Bert Verhoeff/Anefo
Levende kerststal op de Henricus Mavo in Helmond, 1986. Naast de kameel, de geit, de ezel, kuikens met kloek, konijnen, duiven, schapen en kalfjes, doen zestien baby's mee, die in ploegendienst Jezus spelen. De levende kerststal – waarin de geboorte van de zoon van God wordt uitgebeeld – is uitgevonden door Sint Franciscus van Assisi, in 1223 in Greccio. Om het geloof meer draagvlak te geven, streefde Franciscus naar een volkse, toegankelijke benadering. Daarbij hoorde ook het uitbeelden van bijbelverhalen. Inmiddels hebben veel Nederlandse gemeentes een levende kerststal. De bekendste is die van Enter, die jaarlijks zevenduizend bezoekers trekt. Je kunt ook een levende kerststal huren, vanaf 850 euro. Het gaat tegenwoordig vooral om de dieren; de kerststal is een variant op de mobiele kinderboerderij.
Foto Jacques Klok/ANP
Aan een waslijn op een Leerdammer boerderij hangen kalkoenen op te stijven. Maya’s en Azteken in Midden-Amerika hielden kalkoen als vee, de dikke hoendervogel komt ook voor in Noord-Amerika. Vanaf de 16de eeuw werd hij geliefd voedsel voor de Europese adel. De gewoonte om een kalkoen op het kerstdiner te serveren komt uit het Verenigd Koninkrijk. In de Elizabethaanse tijd begon de Britse adel al kerstdiners te houden, in de Victoriaanse tijd werd vlees daarvan het middelpunt: eerst rosbief of gans, vanaf eind 19de-eeuw de kalkoen. Daarna waaide de kerstkalkoen over naar Nederland. Sommigen plaatsen de introductie van de kerstkalkoen in Nederland later: na de Tweede Wereldoorlog, toen de Amerikanen ermee kwamen.
Foto Raymond Rutting/ANP
Houden bavianen van Kerstmis? Ze houden in ieder geval van kersteten en kerstcadeaus. Dit is het kerstdiner in De Beekse Bergen, 2001. In het dierenpark te Hilvarenbeek krijgen de bewoners ieder jaar lekkere hapjes, verpakt in kerstpakketten, of hangend in kerstbomen. De leeuwen krijgen konijn. De bavianen, chimpansees, gorilla’s en nijlpaarden eten vegetarisch.
Foto Robin Utrecht/ANP
Weer Kerstmis in oorlogstijd. Blijkbaar een onweerstaanbare combinatie. Door de tegenstelling van oorlog en vrede, natuurlijk, maar ook doordat je met Kerstmis veilig en warm bij je familie behoort te zitten, in plaats van ver weg op het slagveld. Beroemd zijn de verhalen van verbroedering met kerst, zoals in 1914, aan het begin van de Eerste Wereldoorlog, toen Britse en Duitse soldaten tussen de loopgraven samen kerst vierden. Hier bezoekt staatssecretaris Cees van der Knaap (Defensie, CDA) een PRT-eenheid in Pol-e Khomri, Afghanistan, 2004. PRT’s helpen bij de wederopbouw van instabiele landen: scholen en bruggen bouwen, of een symposium houden voor verloskundigen.
Foto Hennie Keeris/ANP
Daklozen en eenzamen op het kerstdiner van het Leger des Heils in de Koepelkerk in Amsterdam, 2007. Liefdadigheid hoort bij Kerstmis. Wie voldaan en warm uitbuikt na het kerstdiner, wordt geacht ook even aan de minderbedeelden te denken. Charles Dickens verbond armoede met de geest van Kerstmis in zijn invloedrijke novelle 'A Christmas Carol' (1843). Maar liefdadigheid rond Kerstmis is al veel ouder. In de Gouden Eeuw gaven kerkgangers met Kerst al gul aan de armen. Zorgen voor armen hoort sowieso bij het christendom; de heilige familie zocht tevergeefs naar onderdak, moest bevallen in een schuur, en moest daarna vluchten naar Egypte. Het kan ook dat Kerstmis de liefdadigheid heeft overgenomen van aanpalende feestdagen, zoals Sint Stefanus (26 december).
Foto Ed Oudenaarden/ANP
Tweeduizend hardlopers doen mee aan de eerste Nederlandse Santa Run in Rotterdam, 2007. Dit evenement heeft zich in korte tijd over de hele wereld verspreid. Nieuwe tradities ontstaan doorlopend, en Kerstmis is een opvallend ruimhartig feest. Het herbergt van alles, van vrome aanbidding tot goddeloze bacchanalen, dus waarom zou je op je vrije dag niet vijf kilometer gaan hardlopen verkleed als Kerstman?
Foto Robin Utrecht/ANP