Fameuze bibliotheek van Artis moet tijdelijk haar deuren sluiten

Talk of the Town De Artis Bibliotheek gaat een jaar dicht. Tijdens funderingsherstel kan het juiste klimaat voor de collectie niet worden gegarandeerd.

De Artis Bibliotheek met de zoölogische boekencollectie van de UvA. Dit voorjaar gaat hij voor een jaar dicht.
De Artis Bibliotheek met de zoölogische boekencollectie van de UvA. Dit voorjaar gaat hij voor een jaar dicht. Foto Monique Kooijmans

Het is een van de mooiste schatkamers van Amsterdam, de Artis Bibliotheek aan de Plantage Middenlaan. Hier bevindt zich de zoölogische boekencollectie van de Universiteit van Amsterdam, onderdeel van de Bijzondere Collecties. Vanaf dit vroege voorjaar gaat de bibliotheek voor een jaar dicht wegens noodzakelijke funderingswerkzaamheden.

Jaarlijks bezoeken zo’n 2.500 studenten, onderzoekers, wetenschappers en belangstellenden de bibliotheek, zowel uit binnen- als buitenland. In de zalen vinden symposia plaats, gastcolleges en cursussen van verschillende universiteiten en hogescholen. Geïnteresseerden in de natuurlijke historie en de relatie tussen kunsten en wetenschap weten de Artis Bibliotheek al decennia te vinden, onder wie wijlen Boudewijn Büch, Redmond O’Hanlon, Midas Dekkers en Tijs Goldschmidt.

Scheuren en verzakkingen

Tot voor kort behoorden collectie en gebouw aan de UvA, maar in november 2017 nam dierentuin Artis het gebouw over en maakt het „onderdeel uit van het erfgoed-ensemble van Artis”, zoals Artis-woordvoerder Heleen Rouw zegt. De scheuren en verzakkingen waren al eerder geconstateerd, maar nader onderzoek wees uit „hoe urgent het herstel van de fundering is”. Het monument rust op houten palen en dwarsbalken die dateren uit de periode van de bouw, 1868-1872.

Architect G.B. Salm en zijn zoon A. Salm waren verantwoordelijk voor het gebouw met zijn neo-klassieke exterieur en de galerijbibliotheek op de eerste etage. Hier liggen ook twee ontvangstzalen voor deelnemers aan rondleidingen en evenementen.

Aanvankelijk bevonden zich beneden stallen voor levende have, zoals zebra’s en paarden. Artis realiseert hier tijdens de renovatie een nieuwe entreeruimte.

Een van de redenen dat extra haast is geboden, is de sloop van het verzorgingshuis Sint Jacob aan de overzijde en de voorgenomen nieuwbouw. Daar komt, volgens plannen, een carré-vormig complex van zeven verdiepingen hoog met 325 woningen, plus ondergrondse parkeergarage en fietsenstalling. „Buurtbewoners hebben bezwaar aangetekend tegen dit kolossale gebouw”, aldus Haig Balian, de vroegere directeur van Artis. „In deze groene strook historisch Amsterdam is deze grootschaligheid misplaatst.” Bovendien zal het nieuwe bouwwerk de bibliotheek visueel overschaduwen.

Een van de redenen dat extra haast is geboden, is de sloop van het verzorgingshuis Sint Jacob aan de overzijde en de voorgenomen nieuwbouw

Afgelopen maandag diende het hoger beroep bij de Raad van State, door de bewoners tegen de gemeente en haar welstandscommissie aangespannen. De uitspraak wordt begin volgend jaar verwacht. Afbraak en herbouw zullen mogelijk zoveel trillingen veroorzaken, dat het Artis-pand hieronder gaat lijden.

Verantwoordelijk conservator Hans Mulder van de Artis Bibliotheek UvA wilde aanvankelijk de collectie toegankelijk houden tijdens de werkzaamheden, maar dat „gaat helaas niet lukken”. De zoölogische boekwerken en illustraties vereisen een juiste klimaatbeheersing, maar die kan in die periode niet worden gegarandeerd. Het bezit is ontstaan uit schenkingen aan het toenmalige genootschap Natura Artis Magistra en uit aankopen. Nu bestaat de collectie uit 16.000 titels.

Sluiting onvermijdelijk

Sinds 1972 staat het gebouw op de rijksmonumentenlijst. Mulder en de UvA hebben „verschillende scenario’s bekeken om onderzoekers in de leeszaal te blijven ontvangen, want ondanks de museale waarde blijft het gebruik van de collectie voor onderwijs en wetenschap de belangrijkste doelstelling”, aldus Mulder. Maar sluiting blijkt onvermijdelijk.

De collectie krijgt, vanaf maart, een jaar lang onderdak in het depot van de Universiteitsbibliotheek in Amsterdam-Zuidoost en bij een professionele beheerder. De verhuizing gaat in verschillende fasen. Komende maand wordt begonnen met grote stukken, zoals enkele schilderijen, later volgen de natuurhistorische boeken en prenten. Volgens Heleen Rouw zijn de werkzaamheden halverwege 2020 voltooid, „en dan zal het gebouw zijn vroegere functie herkrijgen en zal de collectie terugkeren.”