Erdogan heeft een nieuwe vijand: de uienlobby

Turkije Eerst was het de rentelobby die de Turkse economie ondermijnt. Nu heeft president Erdogan de uienhandel in het vizier.

Markt in het Turkse Konya. Marktkooplui hebben het erg rustig, omdat levensmiddelen en vooral uien fors duurder zijn geworden.
Markt in het Turkse Konya. Marktkooplui hebben het erg rustig, omdat levensmiddelen en vooral uien fors duurder zijn geworden. Foto iStock

Het is een gure, regenachtige dag in Istanbul. Op een overdekte markt in de wijk Sisli loopt slechts een handjevol klanten. De kooplui staan te blauwbekken achter hun kramen, waar groente en fruit in kunstige stapels zijn uitgestald. Ze verwarmen hun handen aan bekertjes thee, die op een dienblad zijn rondgebracht.

Naast het slechte weer is er nog een verklaring voor de stilte op de markt: de hoge prijzen. De dramatische koersval van de lira dit jaar heeft de inflatie opgedreven tot ruim 20 procent. Vooral levensmiddelen zijn fors duurder geworden. Een kilo uien kostte in november 2017 1,3 lira, een jaar later 3,6 lira, en nu liefst 6,6 lira.

„Met deze prijs verkoop ik weinig”, zegt Hüseyin Yalcin, die sinds 1959 handelt in aardappelen en uien. Hij draagt twee truien en een bodywarmer tegen de kou. „Mensen kopen half zoveel als voorheen. Daar kan ik niet van leven. Alleen deze kraam kost al 500 lira per dag. Het is moeilijk om meer te verdienen dan dat. Ik heb steeds meer moeite mijn rekeningen te betalen.”

De uienprijs is uitgegroeid tot een nationale kwestie. Want uien zijn onmisbaar in de Turkse keuken. De media melden elke fluctuatie van de prijs alsof het om aandelen gaat. De regering geeft boeren de schuld van de prijsstijging. Ze zouden hamsteren om de uien later voor een hogere prijs te kunnen verkopen.

De zabita viel de afgelopen weken diverse opslagplaatsen binnen. Deze ‘buurtpolitie’ houdt een oogje in het zeil bij markten, winkelstraten en andere handelscentra. De stadswachten zorgen ervoor dat lokale kooplieden geen straten blokkeren, afval achterlaten, lokale voorschriften schenden, en uiteraard geen wetten overtreden. Nu hebben ze nieuwe taak: prijzen controleren.

Vrije markt

In de buurt van de markt in Sisli staat een kantoortje van de zabita: een grijs noodlokaal met een keuken, een bureau en een loeiende straalkachel. „Ik begrijp niet waarom we die invallen doen”, zegt een zabita die anoniem wil blijven omdat ze geen toestemming heeft met de pers te praten. „Opslag is deel van het verkoopproces. Dat gebeurde altijd al.”

De agent vindt het zinloos om prijzen te controleren in een vrije markt. „Mensen mogen zelf de prijzen van hun producten bepalen. Soms wordt wel gesjoemeld. Dan staat op een bordje dat de uien 6 lira kosten. Maar daaronder schrijven ze dan in kleine letters: ‘halve kilo’. In dat soort gevallen geven we een waarschuwing of een boete. Verder kunnen we weinig doen.”

De inzet van de zabita laat zien hoe wanhopig de Turkse regering is. Sinds de centrale bank in september de rente verhoogde van 17,75 naar 24 procent, heeft de lira een deel van zijn waarde herwonnen. Maar de inflatie is met 22 procent nog altijd hoog. Om een nieuwe renteverhoging te vermijden – president Erdogan is tegen hoge rente – valt zijn regering terug op onorthodoxe middelen.

Lees ook:Turkse centrale bank verhoogt rente, tot woede van Erdogan

Minister van Financiën Berat Albayrak, schoonzoon van Erdogan, lanceerde onlangs een plan voor een ‘totale oorlog tegen inflatie’. Turkse bedrijven zegden steun toe. Zo wordt de prijs van gas en stroom dit jaar niet meer verhoogd. Banken geven 10 procent korting op leningen met hoge rentes. En enkele grote supermarkten en winkelbedrijven besloten de prijs van sommige producten met ten minste 10 procent te verlagen. „De strijd tegen inflatie is geen strijd die alleen door de staat en instituties gevoerd kan worden”, aldus Albayrak.

Import duurder

Het plan van Albayrak heeft verbazing gewekt bij economen. „We weten dat Erdogan een micromanager is”, zegt Nora Neuteboom, analist opkomende markten bij ABN Amro. „Hij verbiedt bijvoorbeeld transacties in buitenlandse valuta. Maar inflatie bestrijden zonder de rente te verhogen en in plaats daarvan de politie inzetten: dat gaat een stuk verder.”

Neuteboom denkt dat de maatregelen op korte termijn wellicht enig effect kunnen hebben, maar de problemen op langere termijn vergroten. „Door de val van de lira is import duurder. Als dat niet wordt doorberekend in de prijs, maken bedrijven minder winst en zal de recessie alleen maar dieper zijn.”

Neuteboom is vooral verbaasd over de korting van 10 procent op leningen. „Turkse banken staan al sterk onder druk. Inflatie is een fundamenteel probleem, dat mede wordt veroorzaakt door de zwakke lira. Het is niet op te lossen met tijdelijke prijsverlagingen. Dat is slechts uitstel van executie.”

De oorlog tegen uien kan op veel spot rekenen in Turkije. De krant Hürriyet publiceerde een cartoon van een man in pyjama die uien onder het kussen van zijn vrouw verstopt. En Meral Aksener, leider van de nationalistische oppositiepartij IYI, zei dat Erdogan, na de zogenaamde ‘rentelobby’ die de Turkse economie zou ondermijnen, een nieuw complot heeft ontdekt: de uienlobby.

Critici beschuldigen de regering van economisch populisme in aanloop naar de lokale verkiezingen van maart volgend jaar. „De regering wil het beeld creëren dat ze er alles aan doet om de inflatie te bestrijden, maar dat dit niet lukt doordat mensen hamsteren”, zegt landbouwexpert Ali Ekber Yildirim. „Boeren worden beschuldigd van landverraad. Alleen omdat ze uien verhandelen.”

Volgens Yildirim is er geen sprake van hamsteren. „In Turkije hebben we twee soorten uien. De eerste soort is kort houdbaar en wordt in de zomer geconsumeerd. De tweede wordt de ‘langetermijnui’ genoemd. Die wordt in juni geplant en in augustus en september geoogst. Daarna worden ze opgeslagen voor consumptie in de winter. Dat is juist de bedoeling.”

Omdat boeren op een tekort aan uien rekenden, wachtten ze met de verkoop. Na de invallen begonnen ze uit angst toch hun uien te verkopen, zegt Yildirim. „Dit heeft gezorgd voor een prijsverlaging van 25 tot 30 kurus [liracent]. Maar daardoor zullen er in januari minder uien zijn, en dan stijgt de prijs wellicht naar 10 lira per kilo.”

    • Toon Beemsterboer