Cynthia van Elk

Het jaar waarin Nederland lid was van de VN-Veiligheidsraad

Eindejaarsinterviews

Nederland was dit jaar lid van de VN-Veiligheidsraad. Ambassadeurs Karel van Oosterom en Lise Gregoire-van Haaren: „We hebben laten zien dat we dit kunnen. Er wordt naar ons geluisterd.”

Een groene luifel voert naar de voordeur. De doorman en de liftboy zijn in uniform. De Nederlandse residentie is gevestigd in een gebouw uit 1929, een voorname oase, midden op Manhattan.

Karel van Oosterom gaat voor naar zijn favoriete hoekje. Een houten tafel bij het raam. Met zijn vrouw Anna leest hij er in het weekend graag de culturele bijlagen van The New York Times. Hij staat even stil bij het uitzicht: East River, Roosevelt Island, Queens. Uit een verfrommelde verpakking vist hij een bruine boterham met kaas.

Het is de donderdag voor Pasen. In maart was Nederland niet slechts lid van de Veiligheidsraad, maar ook voorzitter; Van Oosterom leidde de vergaderingen. Een van de hoogtepunten van 2018. De avond ervoor is het voorzitterschap afgesloten met een receptie. Van Oosterom prees alle medewerkers. Collega-diplomaten uit andere landen prezen hem. Happy?

„Gisteravond zijn we overladen met complimenten. Echt waar. Het was heel mooi, voor iedereen. We gaan daar weg en Anna zegt: je bent helemaal niet enthousiast. Ik zeg: inderdaad. Hoe komt dat? Ik ben mijn naïeve geloof in wat mensen tegen me zeggen kwijt.

„Kijk, wij zijn diplomaten, we complimenteren elkaar. Dus dát moet je er eerst aftrekken. Maar het komt ook door de verkiezingen die aan ons lidmaatschap voorafgingen. Ik ben toen door dertig collega’s voorgelogen.”

Een zetel in de Veiligheidsraad is een begeerde post in het internationale stelsel. Vijf permanente en tien tijdelijke leden buigen zich er over oorlog en vrede, humanitaire rampen, het uitzenden van VN-soldaten. Noord-Korea, Mali, Syrië, Jemen. Op de agenda rijgen de brandhaarden zich aaneen.

Tijdelijke leden worden gekozen door de Algemene Vergadering. Nederland probeert het eens in de twintig jaar. Dit keer ging het niet volgens plan. Nederland kreeg evenveel stemmen als Italië. Het tweejarig lidmaatschap werd gesplitst. Italië in 2017, Nederland in 2018.

„Ik had van 155 collega’s zwart op wit: ik stem op je. En de hele verkiezingsdag hielden ze vol: we stemmen op je. Hadden we in de eerste ronde maar 125 stemmen! Een deel van mijn collega’s spreekt dus gewoon niet de waarheid. Dus als mensen heel vriendelijk worden en me bedanken, dan denk ik altijd: hmmm…..”

Ik had van 155 collega’s zwart op wit: ik stem op je. En de hele verkiezingsdag hielden ze vol: we stemmen op je. Hadden we in de eerste ronde maar 125 stemmen!

Dit is het verhaal van dat ene jaar. Het verhaal van Permanent Vertegenwoordiger bij de VN, Karel van Oosterom (60), een historicus die na militaire dienst carrière maakte bij Buitenlandse Zaken. Een grote man die met grote passen door Manhattan beent, in donker pak met oranje das. (Hij draagt áltijd een oranje das.)

Van Oosterom stelde één voorwaarde voor dit portret: het mocht niet alleen over hem gaan. Hij is slechts de leider van een team, het zichtbare deel van een groot diplomatiek apparaat.

Dit is daarom ook het verhaal van de plaatsvervangend permanent vertegenwoordiger, ambassadeur Lise Gregoire-van Haaren (44), die onder andere de Franse eliteschool ENA bezocht en ervaring opdeed in Parijs en Brussel. Speciaal voor de Veiligheidsraad werd ze aan de staf in New York toegevoegd. Soms sprak ze de raad toe in benijdenswaardig Frans. Dat helpt enorm als de geadresseerde bijvoorbeeld uit Mali komt.

Ze woont aan de Upper West Side en fietst naar haar werk alsof dat in New York heel gewoon is. „Iedereen op de VN ziet dat en ze vinden het allemaal heel dapper.” De fietsende ambassadeur. „De fiets wordt gezien als teken tegen chic-doenerij, corruptie en geld schrapen.” Een fijn statement, maar niet zo simpel. „Ik moet wel zorgen dat mijn mascara niet bij mijn oren zit – daar zit enige uitdaging.”

Wat deden zij in de Veiligheidsraad? En wat deed de Veiligheidsraad met hén?

Vrede en verantwoording

Januari. Van Oosterom zit in een zwarte vergaderzaal aan een enorme citroengele tafel: het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag. Hij citeert uit een boekje over het Nederlandse lidmaatschap van de raad in 1965. „‘We hebben een waardevolle en constructieve bijdrage geleverd aan het gezamenlijk streven naar vrede en veiligheid.’ Ik hoop dat ik dat aan het einde van dit jaar ook kan zeggen.”

Nederland koos drie speerpunten. Ze worden zijn mantra: „Prevention. Peacekeeping. Accountability.”

Cynthia van Elk

Conflicten komen vaak pas in de raad als het te laat is, als de zaak al is geëscaleerd. Nederland wil dat conflictsituaties eerder op tafel komen. Lastig, want China en Rusland willen dat liever niet. Met de VN-vredeshandhaving is al jaren van alles mis: slechtgetrainde troepen worden met beroerd materieel op onmogelijke missies gestuurd. Gevolg: veel doden. Dat moet beter. ‘Verantwoording’, zelden eenvoudig, is in de wereldpolitiek helemaal een probleem. Zo blokkeert Rusland elke poging om het Syrische regime ter verantwoording te roepen. Van Oosterom: „Er moet hoe dan ook een stem zijn voor accountability. En wij zullen dat zijn!”

Een paar dagen eerder was hij met de Veiligheidsraad in Washington. Het jaar is pas vier weken oud, maar Trumps VN-ambassadeur Nikki Haley is al ‘Nikki’. „In het Holocaust Museum was een tentoonstelling met foto’s van martelingen in Syrische gevangenissen. Nikki had daar een vrij harde pitch over. Kijk eens wat daar gebeurt: minstens honderdduizend mensen gemarteld en verdwenen, een half miljoen mensen dood, 11 à 12 miljoen mensen het land uit. Ze had een duidelijke boodschap voor de Russische collega: zie hoe erg dit is!” De Russische ambassadeur staarde roerloos voor zich uit.

Haley regelde ook een lunch in het Witte Huis. De president is zoals bekend geen uitgesproken vriend van de VN. Van Oosterom zat aan tafel schuin tegenover Trump. „Ik heb hem gezegd: ‘Dank dat je Nikki hebt gestuurd. Onder Amerikaans leiderschap zijn in de VN belangrijke hervormingen tot stand gebracht. Het is effectiever en efficiënter.’ Ik vind dat echt, maar het is ook goed voor Trump om te weten dat hij al een behoorlijk succes heeft geboekt.”

Aanval op Assad

Voor Lise Gregoire-van Haaren wordt het de spannendste dag van het jaar: zaterdag 14 april. „Op vrijdag de 13e komt Trump op tv. Er hangen vliegtuigen in de lucht. Een vergeldingsaanval tegen Assad. Die avond wist ik echt niet in wat voor wereld ik de dag erna wakker zou worden. De Russen dreigden met repercussies. De risico’s waren groot.

„Dan word je wakker. Oké, alles doet het nog. Wat is er gebeurd? We moesten om 11.00 uur in de raad zijn. Alle ogen waren gericht op dat debat. De tribune zat bomvol. Het was live op CNN. De Russen kwamen met een tekst waar wij tegen waren. Ik had niet voor alles instructies uit Den Haag, niemand kon de hele situatie al overzien.

„Op zo’n moment is de Veiligheidsraad echt een wereldtoneel. Jij zit op dat toneel en iedereen zit naar je te kijken. Dat mag dus niet fout gaan. De minister kijkt ook.”

Cynthia van Elk

Voor de diplomaat is het publieke optreden nieuw. „Ik heb altijd steile leercurves gehad, maar dit is een transformatie! Ik ben diplomaat omdat ik het prettig vind om me achter de schermen te bewegen. Hier zit je in de frontlinie. Je kunt je niet meer verbergen achter de grote rug van de minister. Het is bijna politiek, terwijl je ‘maar’ een ambtenaar bent. Je moet héél, héél voorzichtig zijn.”

Voor Van Oosterom is er een spannend moment in september. Hij is voorzitter van het sanctiecomité Noord-Korea. Daar ontstaat een rel. Specialisten belast met onderzoek naar de naleving van de sancties schrijven in een rapport dat Rusland de sancties overtreedt. Rusland zet de specialisten onder druk. Er komt een afgezwakte versie van het rapport, maar daar kunnen de Amerikanen niet mee leven. Op een vergadering probeert Rusland Van Oosterom met trucs klem te zetten.

„Die aanvaring voelde ik wel tot in mijn onderbuik. De Russen zijn meesters in procedures. Het was een spel dat tussen de vijf permanente leden werd uitgevochten over het hoofd van de voorzitter. De negen tijdelijk e leden hebben me gesteund. Uiteindelijk ben ik ook maar een klein jochie. Als je allemaal ellende over je heen krijgt en er zijn negen vrienden, dan helpt dat. Het helpt emotioneel, procedureel en het is politiek relevant.” Van Oosterom wint de slag om de procedures. De rapporten over de Russische schendingen worden uiteindelijk nooit formeel gepubliceerd. De Russen kunnen niet met de scherpe versie leven, de Amerikanen blokkeren de afgezwakte variant.

A very big failure

Vrienden zijn essentieel in de raad. Eén keer loopt er zichtbaar iets goed fout. Prins Zeid Ra’ad al-Hussein, de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, wil de raad toespreken over Syrië. Nederland moet zorgen dat dat op de agenda komt. Westerse landen in de raad zijn voor, Rusland is tegen. Frankrijk belooft Nederland dat de vereiste negen stemmen er zullen komen. Vijf minuten voor de stemming blijkt dat één van de negen zich van stemming onthoudt: Ivoorkust.

„Echt een very big failure van de Veiligheidsraad”, zegt Gregoire-van Haaren. „We dachten dat we de stemmen hadden. Voor het eerst in dertig jaar is er een procedurele stemming misgelopen.” Nederland revancheert zich met een snelle procedurele improvisatie. In een andere zaal spreekt Zeid een uur later alsnog, maar dan onder een ander vergader-regime. Wel haalde de blunder van de raad de vakliteratuur voor internationale juristen en diplomaten.

Echt een very big failure van de Veiligheidsraad

Ivoorkust wordt in New York van twee kanten onder druk gezet. Door de oude koloniale macht Frankrijk en door de nieuwe economische macht China. Naar wie moet het Afrikaanse land luisteren? „Mensenrechten liggen steeds gevoeliger en die moeten we daarom steeds harder verdedigen. Ze zijn onderhevig aan erosie en dit is daar een voorbeeld van”, zegt Gregoire-van Haaren. „Normatieve agenda’s zijn niet voor iedereen belangrijk. Als je veiligheid en welvaart op orde hebt, is het makkelijker om een normatieve agenda te hebben. Als je economisch afhankelijk bent van een partner die zegt: nou, dacht het niet, dan denk je al snel: een onthouding is geen nee-stem.”

De kwestie krijgt een akelig vervolg. Een paar weken later overlijdt onverwachts de Ivoriaanse VN-ambassadeur, Bernard Tanoh-Boutchoue. Hij had hartklachten, maar in de raad is een aantal ambassadeurs ervan overtuigd dat hij bezweken is aan de politieke druk. Er wordt gewezen naar Frankrijk en China. Gregoire-van Haaren: „Het verwijt speelde inderdaad, maar wij zijn er tegenin gegaan. Met fingerpointing help je niemand, daar beschadig je alleen maar mensen mee. Het is een illustratie van hoe hoog de druk hier kan oplopen.”

In de Veiligheidsraad telt maar één ding: macht. Het gaat, zegt Gregoire-van Haaren, om stemgedrag. „Waar we in de EU nog door te zoeken naar geschikte formuleringen compromissen kunnen vinden, moet je hier kiezen: voor, tegen, onthouden. Het gaat uiteindelijk om de vraag: wie zijn mijn vrienden. Je ervaart de meeste druk van je vrienden want die willen dat je in hún groepje blijft. Landen die in meerdere invloedssferen vallen hebben het daarom extra zwaar.”

Snelkookpan met ongezonde ingrediënten

Het sterfgeval komt hard aan. De Nederlandse missie had al een vitaliteitsplan, daar wordt daarna extra aandacht aan besteed. Van Oosterom: „Het was een wake-upcall: hoe zorgen we ervoor dat we dit jaar allemaal goed doorkomen?” De diplomaten doen aan fitness en Van Oosterom stuurt mensen ’s avonds laat wel eens naar huis. De raad blijkt een „snelkookpan” te zijn met veel ongezonde ingrediënten. Publieke optredens, druk van bondgenoten, veel werk, grote ambitie, strijd. En er is natuurlijk altijd het onverwachte.

Dan is er bijvoorbeeld een vergadering gepland met Afrikaanse landen over milieu – melden ze zich vlak van tevoren af. Ze willen toch geen debat. Ze vrezen dat de schijnwerper op hun beroerde beleid komt te staan. Bij nader inzien willen ze liever geld dan aandacht. Na een aantal gesprekken gaat de vergadering toch door.

Of dan ‘kraakt’ Trumps schoonzoon Jared Kushner, presidentieel adviseur, opeens het ‘zweetkamertje’, het zaaltje waar de ambassadeurs geheime consultaties hebben, heilige grond op de VN. Van Oosterom: „Opeens stond Kushner in de consultatieruimte. Iedereen ging naar binnen. Dus ik denk: ik ga ook maar naar binnen.” Kushner werkt met Midden-Oosten-expert Jason Greenblatt al maanden aan een nog geheim vredesplan. Ze praatten de raad even bij. „Het ging over aanpak, procedures en gesprekspartners, maar niet over de grote issues zoals de status van Jeruzalem.” Ze hoorden alleen iets over de werkwijze, maar niet over het plan zelf. De kern ontbrak. „We kregen als het ware een donut met het vredesplan in het midden.” Dat was in februari. Sindsdien is er bij de VN officieel niets meer over vernomen.

Cynthia van Elk

De intense politieke druk in New York valt in het niet bij het humanitaire leed waarmee de VN zich bezighouden. Gregoire-van Haaren bracht met de raad een bezoek aan Myanmar en Bangladesh om aandacht te vragen voor de etnische zuivering van de islamitische Rohingya-minderheid.

„We kwamen met busjes aan in het opvangkamp in Cox’ Bazar. Langs de kant van de weg alleen maar mannen, aan beide kanten, kilometers lang. Ze hielden bordjes omhoog: wij willen gerechtigheid. Je voelt de verwachtingen: gigantisch. Eén meisje was met een machete op haar hoofd gehakt. Eén meisje kon niet meer lopen; neergeschoten, met opengereten been de grens over gekomen. Een vrouw met een baby. Haar man was vermoord in de nacht dat zij was verkracht door soldaten uit Myanmar. Moet je van zo’n kind houden?

„Een medewerker van een ngo zei: weet je, als ze van ze af willen, waarom schieten ze ze dan niet gewoon dood?”

Terug in New York bracht Gregoire-van Haaren verslag uit in de raad. Voor één keer schreef ze haar tekst niet uit. „Als ik het zou voorlezen zou het te vlak worden.” Maar ze nam zich ook voor dat als ze te emotioneel zou worden ze de aangrijpende herinneringen niet zou delen. Het lukte. Ze vertelde haar verhaal en hield het droog. Als ze er maanden later over vertelt, lukt dat amper.

De wereld is in onze handen

Soms moet de druk van de ketel. Na onaangename confrontaties tussen Nikki Haley en de Russische ambassadeur Vassily Nebenzia over gifgasaanvallen van Assad op rebellen in Syrië en de rouw over collega Tanoh-Boutchoue is de sfeer in de raad verzuurd. Een uitje naar Zweden, een heiweekend in de oude boerderij van de legendarische secretaris-generaal Dag Hammarskjöld, komt op een goed moment.

Van Oosterom: „Op vrijdagavond was er een optreden van acht jongens uit een studentenhuis. Van een feministisch land als Zweden zou je het misschien niet verwachten, maar het ene liedje was nog vrouwonvriendelijker dan het andere. Later op de avond hebben ze op hun knieën nog een aubade gebracht aan de Britse ambassadeur Karen Pierce.”

De ochtend erna dagen de vrouwen de mannen in de raad uit: dat kunnen jullie niet. Dat laat de muzikale Van Oosterom zich niet zeggen. Op de melodie van ‘Oh! Carol’ van Neil Sedaka schrijft hij voor de vrouwen het lied ‘O, Council’.

,,O Nikki, our Carolina lily, not always diplomatic, but friends with Vassily.”

Staffan de Mistura, dan VN-gezant voor Syrië, maakt opnames van het optreden in de boerderij. Van Oosterom zingt, de overige mannen vallen in met een donker „pompom”. „O Council, the world is in our hand, solving its problems, goes better with a friend – pompom-pompom.”

Cynthia van Elk

Omdat de ambassadeurs niet na elke clash naar Zweden kunnen vliegen, hebben ze voor zichzelf technieken ontwikkeld om altijd in gesprek te blijven. Ze kunnen het zakelijke scheiden van het persoonlijke. „We zijn allemaal schizofreen,” zegt Van Oosterom, „dat is een overlevingsmechanisme.” Ook worden problemen geïsoleerd. „Over chemische wapens in Syrië gaan we het in de raad nooit eens worden, maar over Zuid-Soedan wel.” Ook helpt het om op laag niveau het gevecht te beginnen en dan op een hoger niveau compromissen te zoeken. En, zegt Van Oosterom: „We zijn allemaal in staat ons gedrag niet door emotie te laten sturen. Ook al ben je boos, dat bepaalt niet je diplomatieke optreden.”

Soms helpt het om in onderhandelingen Hollands direct te zijn. Gregoire-van Haaren: „Bij ons geldt: afspraak is afspraak, geen spelletjes. Na moeilijke onderhandelingen zeiden de Russen: we waarderen het dat jullie recht door zee zijn geweest. En doordat we met elkaar direct zijn, kunnen we ook meer hebben van anderen. Laatst zei een Rus: ik ga nu heel direct zijn. Ik zei: out-Dutch me! Is hem niet gelukt.”

Gelijk hebben en gelijk krijgen

Tegen het einde van het jaar merken de Nederlanders dat ze nóg harder moeten lopen. Onwillige gesprekspartners traineren de zaken nog even, na 1 januari zijn ze weg. Als je maar één jaar hebt, is tijd in je nadeel. Er wordt daarom tot het laatste moment gesjord aan resoluties over vredeshandhaving, Jemen en Myanmar.

Was het de moeite waard? Heeft Nederland inderdaad een „waardevolle bijdrage aan vrede en veiligheid” geleverd?

Van Oosterom antwoordt met: „volmondig ja”. Hij somt op. De regels voor vredesmissies zijn aangescherpt. Dankzij Nederland zijn mensensmokkelaars uit Libië op een sanctielijst gezet. Het is nu ook mogelijk geworden om mannen die vrouwen hebben verkracht in Zuid-Soedan, Libië en Somalië op zo’n sanctielijst te zetten. En tot veler verbazing heeft Nederland een resolutie over conflict en honger langs Rusland gekregen, waardoor het onder andere eenvoudiger werd om de hongersnood in Jemen op de agenda te krijgen en de druk in de raad op te voeren.

„We hebben laten zien dat we dit kunnen, dat we ons kunnen meten met leden die langer in de raad zitten”, zegt Gregoire-van Haaren. „Er wordt naar ons geluisterd.”

De grote conflicten in de wereld zijn niet opgelost. De geopolitieke verhoudingen zijn uiteraard niet veranderd omdat Nederland even in de Veiligheidsraad zat. Maar, zegt Gregoire-van Haaren: „Je vindt toch echt wel wat ruimte tussen die grote krachten.”

Van Oosterom blikte op het jaar terug met een Nederlandse diplomaat van begin dertig. „Hij vertelde dat hij in de eerste maanden enorm op mensen had ingepraat. Na een tijdje kreeg hij door dat standpunten niet gebaseerd zijn op argumenten maar op belangen. Voor een hele generatie jonge diplomaten was het lidmaatschap van de Veiligheidsraad een politiek ontwaken: het gaat niet om gelijk hebben, maar om gelijk krijgen.”

Dit verhaal is gebaseerd op vijf langere gesprekken met Van Oosterom en drie gesprekken met Gregoire-van Haaren in het bijzijn van woordvoerders van Buitenlandse Zaken en op voorwaarde dat in de loop van het jaar niet uit de gesprekken geciteerd zou worden.
    • Michel Kerres