Bedrog topjournalist Der Spiegel treft hele Duitse pers

Journalistiek De onthulling van Der Spiegel dat Claas Relotius reportages verzon, ondergraaft de betrouwbaarheid van de Duitse pers, in een tijd dat die toch al onder vuur ligt.

Journalist Claas Relotius schreef voor tal van andere prominente kranten en bladen.
Journalist Claas Relotius schreef voor tal van andere prominente kranten en bladen. Foto Golejewski/EPA

Het grootscheepse bedrog van een journalist van Der Spiegel is niet alleen een zware slag voor het weekblad, maar voor de hele Duitse journalistiek. Het nieuws van woensdag dat een meermaals bekroonde verslaggever zeker veertien artikelen voor Der Spiegel heeft gebaseerd op verzinsels, treft de sector in een tijd waarin het wantrouwen tegenover de media toch al groot is.

Behalve voor Der Spiegel (oplage ruim 700.000) heeft de 33-jarige Claas Relotius voor tal van andere prominente kranten en bladen geschreven. Die onderzoeken nu ook allemaal of ze nog wel voor zijn stukken kunnen instaan – van Die Welt tot de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung, het magazine van de Süddeutsche Zeitung en Der Tagesspiegel.

Die laatste krant heeft zich al gedistantieerd van één van de twee artikelen van Relotius die ze heeft geplaatst. „De beste media van het land drukken verzonnen verhalen af, beter kan men het wantrouwen tegen de branche niet oppoken”, schrijft de krant bitter in een commentaar. Een parlementariër van de AfD, een partij die graag afgeeft op de ‘leugenachtige pers’, twitterde enkele uren nadat Der Spiegel het bedrog bekend had gemaakt triomfantelijk: „Uitgerekend der #Spiegel, die graag smaalt over Trump, de AfD & co, leverde jarenlang FakeNews”.

Klokkenluider trof wantrouwen

Relotius heeft „de geloofwaardigheid van de journalistiek meegesleurd in de modder”, schreef de voorzitter van de Duitse journalistenbond over wat het grootste Duitse mediaschandaal in jaren is. Hij prees de manier waarop Der Spiegel volledige openheid van zaken heeft gegeven.

Lees ook: Het gebeurt: journalisten die verzinnen

Het blad bracht woensdag niet alleen zelf het nieuws over de kwestie naar buiten, maar beschreef ook in een uitgebreide en zelfkritische reconstructie hoe Relotius met zijn schijnbaar meesterlijke reportages een van de meest geprezen journalisten van de afgelopen jaren werd – en hoe hij uiteindelijk werd ontmaskerd. Een ervaren collega, Juan Moreno, had argwaan gekregen naar aanleiding van een stuk over een burgerwacht bij de Amerikaanse grens met Mexico.

Maar met zijn verdenking stuitte Moreno op ongeloof bij zijn superieuren. Nog begin deze maand hield Der Spiegel er rekening mee dat Relotius, die bekend stond als een bescheiden man, het slachtoffer was van laster. Op eigen houtje, en op eigen kosten, is Moreno in de Verenigde Staten nagegaan of beweringen van Relotius wel klopten, en of mensen die de verslaggever geciteerd had eigenlijk wel met hem hadden gesproken. Dat bleek niet het geval.

Aanvankelijk ontkende Relotius het bedrog. Maar vorige week donderdag gaf hij tegenover de hoofdredactie toe dat hij tal van verhalen (hoeveel precies staat nog niet vast) op zijn fantasie had gebaseerd – „uit angst om te mislukken”.

Meerdere journalistieke prijzen

Dat laatste was opmerkelijk, want hij had voor zijn reportages de ene na de andere journalistieke prijs gewonnen. Ook voor de jury’s van die prijzen, waar vaak prominente journalisten in zaten, is de kwestie pijnlijk. Eén jury prees begin deze maand een stuk van Relotius, dat bekroond werd als beste reportage van het jaar, omdat „nooit onduidelijk blijft op welke bronnen hij zich baseert”. Inmiddels blijkt ook die ‘reportage’ gebaseerd op zijn fantasie.

Der Spiegel heeft een onderzoekscommissie ingesteld, die bestaat uit drie ervaren journalisten, twee van Der Spiegel en één van buiten. De commissie gaat onderzoeken hoe het zo heeft kunnen misgaan zonder dat het opviel. Der Spiegel staat juist bekend om zijn afdeling van tientallen mensen die zich er speciaal op toeleggen de feiten in artikelen van collega’s te checken.

De commissie zal ook aanbevelingen doen over hoe in de toekomst voorkomen kan worden dat journalistieke kernwaarden zó met voeten getreden worden. Het onderzoek zal zeker een half jaar vergen, schrijft Der Spiegel, en de bevindingen en aanbevelingen zullen openbaar worden gemaakt. Het blad doet een oproep aan mensen om zich per e-mail te melden, als ze informatie hebben die bij het onderzoek kan helpen.

Sommige journalisten van Der Spiegel gaven woensdag op Twitter meteen uiting aan hun grote woede over Relotius. Maar de hoofdredactie gaf een dag later blijk van gemengde gevoelens. „We vechten nu voor onze geloofwaardigheid en natuurlijk zijn we woedend. Maar we zien Claas Relotius niet als vijand, maar als een collega die in geestelijke nood is geraakt. Hij heeft bedrogen, wij hebben ons laten bedriegen.” Zijn contract bij het blad waarvoor hij zeven jaar gewerkt heeft, is beëindigd.