Alles kon op de ADM-werf, zolang het een beetje in harmonie verliep

ADM-terrein Na 21 jaar moeten de krakers op de ADM-werf in Amsterdam vertrekken. Einde van een roemruchte vrijplaats.

Bewoner ‘Suwanne Jo’ weigert voorlopig te vertrekken van het ADM-terrein.
Bewoner ‘Suwanne Jo’ weigert voorlopig te vertrekken van het ADM-terrein. Foto’s Nick Somers

Ze kwamen van twee kanten, die oktoberdag in 1997. Een groep over land, langs de terminals en opslagtanks. En een groep per boot, via het Noordzeekanaal. Eigenlijk was het doodeenvoudig. Ze knipten de ketting door die om het hek van het terrein zat. Tafel, stoel en bed neerzetten – en de kraak was een feit. „De volgende dag kwamen er politieagenten langs”, vertelt Bart Sabel, ADM-bewoner van het eerste uur. „Die keken rond en zeiden: oké, jullie zitten hier nu.”

Eenentwintig jaar later zitten de krakers van het ADM-terrein in het Amsterdamse Westelijk Havengebied er nog steeds. De viskotter waarmee ze destijds aan kwamen varen, staat op z’n kop op het droge, als ludieke herinnering aan de kraak. Tijdens feesten en festivals maken de bewoners er een barretje onder, met een dansvloer.

Toch is het binnenkort afgelopen voor de bekendste vrijplaats van Amsterdam op het terrein van de voormalige Amsterdamsche Droogdok Maatschappij. De eigenaar heeft een huurder gevonden. Na een jarenlange juridische strijd oordeelde de Raad van State deze zomer dat het terrein uiterlijk Eerste Kerstdag leeg moet zijn. Vanaf 27 december kan worden overgaan tot ontruiming, zei burgemeester Femke Halsema donderdag in de Amsterdamse gemeenteraad. De krakers schatten in dat de Mobiele Eenheid uiterlijk half januari zal verschijnen.

De meeste bewoners zullen zich niet verzetten tegen hun vertrek. „We zijn niet uit op een veldslag”, zegt bewoner Hay Schoolmeesters, terwijl hij gemberthee en appeltaart serveert in zijn woning in het voormalige ADM-kantoorpand. De coöperatieve houding van de krakers is voor een deel ingegeven door strategische overwegingen. De ADM’ers hebben een nieuwe, tijdelijke plek toegewezen gekregen van de gemeente: het terrein van de voormalige waterzuivering in Amsterdam-Noord. Door zich nu welwillend op te stellen hopen ze straks langer dan de toegezegde twee jaar te kunnen blijven op deze ‘slibvelden’.

Foto Nick Somers

De gezinnen zijn al weg

Een deel van de bewoners is al vertrokken: van de 125 ADM’ers die er gemiddeld woonden, zijn er nog zo’n 75 a 80 over. De gezinnen met kinderen zijn bijna allemaal weg. De gemeente bood ze een urgentieverklaring aan voor een huurwoning, bijna allemaal zeiden ze ja. „Pijnlijk”, noemt Schoolmeesters de discussies die daarover ontstonden binnen de ADM-gemeenschap. Hij begrijpt dat de gezinnen kozen voor zekerheid, maar „de gemeente deed dit om de groep te breken”.

Het terrein, ruim 40 hectare groot, was de afgelopen twee decennia een toevluchtsoord voor wie anders wilde leven dan anderen. De bewoners transformeerden het van een kale vlakte tot een alternatief dorp, inclusief buurtwinkel, café en moestuin. Achter de voormalige scheepsloods groeide in de loop der jaren een volwaardig bos. Er kwamen uit ADM zo’n veertig bedrijfjes voort, van catering tot het bouwen van Mongoolse tenten.

Lees ook: Amsterdam is straks een stad zonder rafelrand: ‘Claim de stad terug!

De bewoners zijn van het praktische soort. Ze zijn theatervormgever, geluidstechnicus, houtbewerker, muzikant of kok – of alles tegelijk. „Je moet wel wat kunnen met je handen om hier te wonen”, zegt Bart Sabel, die naast Schoolmeesters bij de houtkachel zit.

Een echte organisatie of structuur heeft ADM in al die jaren nooit gehad. Alles kon er, zolang het een beetje in harmonie verliep. „Leiders worden hier meteen afgezet”, zegt Schoolmeesters grinnikend, „Eigenlijk is het altijd goed gegaan op die manier.”

Van de ADM-bewoners is ongeveer tweederde afkomstig uit de club oorspronkelijke krakers, schatten Sabel en Schoolmeesters. De rest kwam aanwaaien via vrienden, of bleef logeren na een festival – om nooit meer weg te gaan.

Grenzeloze feesten

Grenzeloze feesten en festivals: tot ver buiten Amsterdam stond ADM er bekend om. Je had Robodock, met veel staal en vuur, het Jetlag Circusfestival, de Winter Games, het jaarlijkse verjaardagsfeest van de kraak. Bekende artiesten uit het alternatieve circuit traden er op, van The Ex tot rapper Def P van de Osdorp Posse.

Bewoners Suwanne en Bart in de gemeenschappelijke moestuin van het ADM-terrein

Foto Nick Somers

Veel van wat op de ADM al jaren gemeengoed is, is inmiddels hip en mainstream: festivals, kringloopinterieurs, foodtrucks, moestuinen. „En nu moeten wij weg”, zegt Sabel. „Daar zit wel een zekere ironie in.”

De festivals waren „heel belangrijk voor de cohesie”, zegt Schoolmeesters. Maandenlang werkten de bewoners samen aan de voorbereiding. Minstens zo goed voor de groepsvorming was die zaterdag in mei 1998. Om zes uur ’s ochtends arriveerde ADM-eigenaar Bertus Lüske, een omstreden pandjesbaas, met een knokploeg en een zware shovel. Hij liet een grote hap nemen uit de voorgevel van de voormalige kantine, waar de bewoners net lagen te slapen na een goede nacht feesten. „We hebben klappen gehad, maar ze durfden niet door te zetten”, zegt Schoolmeesters, terwijl hij naar de gevel wijst waar het gat nog steeds zichtbaar is. „We waren met een grote groep. Uiteindelijk gingen ze weg.”

Met ‘Bulldozer Bertus’ liep het niet goed af: hij werd in 2003 geliquideerd. Maar zijn erfgenamen zijn nog altijd eigenaar van de ADM-werf – en ze hebben eindelijk een huurder gevonden: Koole Maritiem, een asbestsaneerder die ook schepen bergt en sloopt. Na ruim drie jaar procederen moeten de krakers nu wijken.

Compost-wc’s

We maken een rondje over de werf. Het terrein oogt als een sprookjesbos, maar dan heel rommelig. Verspreid tussen de bomen staan hutten, huifkarren, caravans, compost-wc’s en stalen constructies die ooit bij een theaterdecor hoorden. Er is een ufo op poten (was ooit een reddingsvlot) en een huisje van strobalen (bouwde een moeder voor haar dochter).

Aan de noordelijke rand van het bos staat de ‘pizzatoren’ van Davide, een wonderlijk bouwsel met scheve ramen waarin zich een steenoven bevindt. Iedere zaterdagavond steekt Davide de oven aan en zet hij deeg klaar, bewoners komen zelf met toppings en drank.

Hier en daar zie je al tekenen van het nakende einde. In de gigantische oude scheepsloods zijn bewoners bezig stukken hout en staal in afvalbakken te gooien. Op verschillende plekken staan verhuiscontainers klaar. „We hebben wel tweehonderd containers nodig om alles te verhuizen”, zegt Sabel.

Gemeenschap valt uiteen

Hoe gaat het straks verder met de overgebleven bewoners van de ADM-gemeenschap? Die valt uiteen, zegt Schoolmeesters. Sommige bewoners willen een andere vrijplaats stichten. Enkelen gaan op wereldreis. Een man of vijftig vertrekt naar de slibvelden in Noord – al zijn de verwachtingen niet hooggespannen. Het is nog een kale zandvlakte. Ze moeten er van de gemeente gaan wonen onder „hospita-achtige regels”: geen open vuur, geen versterkte muziek, niet zwemmen.

Lees ook: Het ADM-terrein is één groot creatief dorp

Voor de acht overgebleven woonschepen van de ADM-werf is er bij de slibgronden geen aanlegplaats. Een poging van de gemeente om ze elders onder te brengen liep stuk op de onwil van omwonenden. De scheepsbewoners, onder wie Bart Sabel, hebben nog altijd geen idee waar ze straks heen moeten.

Ongeveer eenderde van ADM’ers blijft, ook na Kerst. Ze geloven nog steeds dat de ontruiming kan worden afgewend. Of ze weigeren uit principe te vertrekken. Zoals Suwanne Jo („mijn naam voor in de krant”), die aan de westrand van het terrein woont. Middenin het bos staan haar huifkar, een bar en een overdekte ruimte waar ze films projecteert. „Ik blijf tot het bittere eind”, zegt ze. „De politie moet me hier maar komen weghalen.”

Vrije Experimentele Ruimte

Hay Schoolmeesters vertrekt wél naar de slibgronden, zij het met flinke tegenzin. Samen met andere ADM’ers heeft hij zijn hoop gevestigd op het nieuwe linkse college in Amsterdam, dat zegt tegencultuur en rafelranden in de stad belangrijk te vinden. De krakers hebben een nieuw concept ontwikkeld: de Vrije Experimentele Ruimte, iets tussen een vrijplaats en een gereguleerde broedplaats in. „We vragen van de gemeente dat we grond kunnen kopen waar zij een regelluwe zone van maken”, zegt Schoolmeesters. „Ik ken zo twee, drie ontwikkelaars die er geld in willen steken.”

Hij warmt zijn handen aan de kachel en kijkt naar buiten, het Noordzeekanaal over. „We moeten niet blijven hangen in krakersnostalgie. Ik wil vooruit.”

    • Thijs Niemantsverdriet