De Eerste Kamer politiek? Natuurlijk, zeggen de senatoren

Wetgeving

Politieke afwegingen wegen in de senaat soms zwaarder dan juridische bezwaren.

De Eerste Kamer kan een wet goedkeuren of wegstemmen.
De Eerste Kamer kan een wet goedkeuren of wegstemmen. Foto Bart Maat/ANP

Hoe politiek is de Eerste Kamer nu werkelijk? Die vraag is opnieuw relevant na het interview van senaatsvoorzitter Ankie Broekers-Knol (VVD) dinsdag in NRC. Daarin beschreef ze hoe de Eerste Kamer grote stelselwijzigingen vaak aanneemt om politieke redenen, ook als er juridisch grote bezwaren zijn. En juist op dat soort kwalitatieve aspecten van wetgeving hoort de senaat te toetsen, vindt Broekers-Knol.

Te vaak laten senatoren zich door toezeggingen van het kabinet overtuigen. „Maar dan is de wet aangenomen, en tsjak, zijn de toezeggingen van niemand meer”, aldus Broekers. „Er zijn er best wat waarvan je van tevoren weet: dat gaat gewoon niet goed.”

Lees hier het hele interview met senaatsvoorzitter Ankie Broekers-Knol

Senator Marnix van Rij (CDA) noemt Broekers’ relaas „een realistische blik”. „We hebben nu eenmaal weinig mogelijkheden om een wet beter te maken.” De Eerste Kamer kan een door de Tweede Kamer aangenomen wet alleen goedkeuren of afstemmen. Het maximale wat je als senator nog kunt, is volgens Van Rij een minister dwingen harde toezeggingen over de uitvoering van een wet te doen en die te laten vastleggen in een brief.

De senaat mag wetten wegstemmen, maar dat gebeurt eigenlijk niet bij wetten uit het regeerakkoord, zegt Van Rij. „Formeel zijn we daar niet aan gebonden. Maar je moet van hele goede huize komen om een wet weg te stemmen die het voortbestaan van het kabinet op het spel zet.”

Onrealistische verwachtingen

Senator Joris Backer (D66) vindt dat de buitenwereld „onrealistische verwachtingen” heeft over de rol van de senaat. Alsof de senaat enkel naar wetgevingstechnische aspecten kijkt. „We zíjn een politiek orgaan, net als de Tweede Kamer. Alleen is de meningsvorming hier anders.”

Senatoren kijken volgens hem eerst naar uitvoerbaarheid en rechtmatigheid. „Daarna is de afweging: hoe groot of klein zijn de gebreken die we zien? Dat is ook een politieke afweging.”

Als een wet niet goed genoeg is, kan er wel degelijk iets aan gedaan worden, zegt senator Frank Köhler (SP). Maandag dwong de senaat minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) een wet aan te houden die de zorgfraude moet aanpakken. Reden: zorgen om de privacy. Bruins kan nu een ‘novelle’ schrijven, een soort wetswijziging, om tegemoet te komen aan de bezwaren.

Nauwelijks weggestemd

In de praktijk worden wetten van het kabinet nauwelijks weggestemd, weet Köhler. „Regeringspartijen hebben vaak wel bezwaren maar denken uiteindelijk: het moet maar.”

Volgens CDA’er Van Rij speelt het ook mee dat de Eerste Kamer politiek versplinterd is. „Kleine fracties kunnen al het werk niet aan. Maar hun stemmen zijn vaak wel doorslaggevend.” Het beoordelen van een wet is volgens hem „een ambacht” dat vooral door juristen en fiscalisten moet worden uitgeoefend. „Elke fractie moet er een paar hebben.” SP’er Köhler: „We zijn hier geen college van rechtsgeleerden. Onze partijen selecteren ons vanwege een politieke inbreng.”

De commissie-Remkes, die vorige week voorstellen deed voor democratische hervormingen, pleit voor een ‘terugzendrecht’. Daarmee kan de senaat wetten verbeteren en terugsturen naar de Tweede Kamer. Senatoren zien daar wel wat in, het verruimt hun instrumentarium. Maar Van Rij waarschuwt ook „dat het om volwassenheid vraagt”. Als het terugzenden van wetten te vaak gebeurt en zo „politiseert”, zal het middel niet werken. „Het moet geen wedstrijdje armpje drukken worden.”

In het voorstel van Remkes heeft de Tweede Kamer het laatste woord over zo’n teruggezonden wet. Dat ziet Köhler niet zitten. „Je wil niet een wet terugsturen en hem dan niet meer kunnen controleren. Dat moet de Eerste Kamer blijven doen.” Maar, zegt hij: „In Nederland worden politieke instituties op zijn best eens in de tweehonderd jaar veranderd.”

    • Mark Lievisse Adriaanse
    • Pim van den Dool