Turkse tv-censor wil ook zoenen, drank en roken op Netflix aanpakken

Censuur De Turkse mediatoezichthouder is berucht. RTÜK straft ‘immorele’ tv-zenders die bloot, zoenen, alcohol en roken laten zien. Binnenkort vallen ook onlinediensten als Netflix onder de censor.

In een Turks kunstprogramma werd De Drie Gratiën van Rubens gecensureerd. De borsten en billen waren wazig gemaakt.
In een Turks kunstprogramma werd De Drie Gratiën van Rubens gecensureerd. De borsten en billen waren wazig gemaakt.

De Turkse zender Show TV kreeg begin dit jaar een boete van 1 miljoen lira (164.000 euro) vanwege een kus. Het betrof een scène in de nieuwe televisieserie Cukur (De Pit), over maffiabaas Idris Koçava, een Turkse Don Corleone. De serie had zich volgens de Turkse mediawaakhond RTÜK schuldig gemaakt aan „het uitzenden van alcoholconsumptie, intens gezoen en gevrij”. In de gewraakte scène was niet meer te zien dan een getrouwd stel dat elkaar omhelst en kust.

De serie kreeg vlak daarna weer 1 miljoen lira boete, nu wegens „obsceen taalgebruik”. Volgens RTÜK was er weliswaar een piep onder de grove uitspraken gezet, maar via liplezen zou het publiek die toch hebben meegekregen. Show TV was zo geschrokken dat in een latere aflevering van de maffiaserie zelfs een piep was gezet onder het woord ‘wijn’. Het ging niet om het promoten van alcoholconsumptie, dat verboden is. Het ging om een liedtekst.

Vanwege de censuur op televisie zijn veel seculiere Turken uitgeweken naar internet. Op online videoplatforms als Netflix en het Turkse BluTV en Puhu kun je tenminste nog kijken naar de originele, ongekuiste versie van series als Game of Thrones en Sifir Bir. Maar dat kan binnenkort weleens afgelopen zijn. Want een nieuwe wet bepaalt dat online videodiensten voortaan ook onder toezicht van de RTÜK vallen.

‘Het regende klachten’

Het wetsvoorstel werd in maart aangenomen door het parlement. „Deze wet is het resultaat van sociale druk”, zei Taha Yücel, een AKP-bestuurslid van RTÜK, tegen de krant Cumhuriyet. „De sociale druk kwam voort uit het misbruiken van religie op internet, en het vloeken in de onlineversies van tv-programma’s. Het regende klachten bij RTÜK en andere instituties hierover.” De wet is nog niet van kracht omdat de technische details nog worden uitwerkt.

Op dit moment is RTÜK verantwoordelijk voor 1.700 radio- en televisiezenders. De mediawaakhond geeft zendmachtigingen af en deelt boetes uit voor de ‘immorele’ inhoud van programma’s. Daarnaast ziet RTÜK toe op de naleving van mediaverboden, die de regering kan uitvaardigen als de openbare of nationale veiligheid in het geding is. Zo heeft RTÜK op verzoek van de regering enkele keren de toegang tot Twitter, Facebook en YouTube geblokkeerd.

RTÜK is omstreden onder seculiere Turken en religieuze minderheden. Zij zien het als een instrument waarmee de regering haar conservatieve, islamitische waarden opdringt. De negenkoppige raad van RTÜK wordt aangesteld door het parlement. Vanwege de politieke verhoudingen zijn er vijf raadsleden van Erdogans AKP, twee van de sociaal-democratische oppositiepartij CHP, en twee van de nationalistische partij MHP, die met de AKP een alliantie vormt.

„RTÜK wordt gezien als een instituut voor censuur”, zegt Ilhan Tasci, raadslid van de CHP. „Dat is waar en niet waar. Censuur is niet onze prioriteit. We zijn er niet alleen om uitzendingen te controleren, maar ook om de markt te reguleren. Maar door de zware druk van de regering op de media, wordt RTÜK gezien als een instituut voor censuur.” Twee raadsleden van de AKP wilden niet reageren op vragen van NRC.

Welke kus is normaal?

De meeste boetes worden uitgedeeld na klachten van kijkers. Elke week behandelt de raad zestig tot zeventig klachten. Tasci pakt twee dikke klappers. „De oogst van deze week”, zegt hij. De klachten leidden geregeld tot felle discussies in de raad. Maar die worden vrijwel altijd gewonnen door de AKP. „Neem zoenen, dat volkomen natuurlijk is. Welke kus vinden we normaal, en welke gaat te ver? De grens van wat toelaatbaar is verschuift langzaamaan steeds verder in conservatieve richting.”

Niet alle klachten worden behandeld door de raad. „Om politieke redenen krijgen oppositiezenders meer boetes dan zenders die dicht bij de regering staan”, zegt Tasci. „Neem het verbod op de huwelijksshows. De populairste is nog steeds te zien op een regeringsgezinde zender. De presentator is een persoonlijke vriend van Erdogans vrouw. Wij willen dit ter discussie stellen. Maar de voorzitter van de raad, die is aangesteld door de AKP, zet het nooit op de agenda.”

Onlineplatforms met individuele kanalen zoals YouTube en zonder redactionele verantwoordelijkheid vallen buiten de reikwijdte van de wet. Maar internationale bedrijven als Netflix niet. Gaan die straks bekroonde series censureren als RTÜK daarom vraagt?

Desgevraagd zegt Netflix op de hoogte te zijn van de nieuwe wet, maar het bedrijf wil inhoudelijk niet reageren omdat de verordening nog niet is gepubliceerd. Als Netflix zich niet aan de Turkse wet houdt, dan kan RTÜK besluiten om zendmachtiging van het bedrijf in te trekken en de toegang tot betreffende websites te blokkeren. Dat kan worden aangevochten bij de rechter.

Zelfcensuur

Zelfs voordat de wet van kracht is, beginnen de gevolgen zich al af te tekenen. Online videodiensten die werden gezien als een welkome toevoeging aan het Turkse medialandschap, zoals BluTv en Puhu, bereiden zich alvast voor op de nieuwe, conservatieve wind. Zo besloot BluTV uit eigen beweging de film Vicky Cristina Barcelona te censureren. Het bedrijf schrapte de scène waarin Penélope Cruz begint te zoenen met Scarlett Johansson, en Javier Bardem zich bij hen voegt.

De serie Cukur heeft een creatieve manier gevonden om RTÜK terug te pakken. Kort na de boete voor de kus volgde een aflevering waarin hetzelfde stel weer niet van elkaar af kan blijven. Als de man op het punt staat de vrouw te zoenen, trekt hij zijn hoofd ineens terug. „Ik zou je nu willen kussen”, zegt hij, „maar dat kan niet.” Waarop zij naar de camera gebaart en zegt: „Dan krijgen we een boete.”