Van adaptatie tot zeespiegel. Een alfabet over het klimaat

De klimaattop in het Poolse Katowice is zonder echt concrete toezeggingen afgesloten. Maar het klimaat blijft een van de belangrijkste maatschappelijke thema’s. Hoog tijd om wat begrippen op een rij te zetten. Wat betekenen bijvoorbeeld free riders, stocktake, High Ambition Coalition, mitigatie? Een alfabet.

IJsberg in een fjord bij Tasiilaq, Groenland.
IJsberg in een fjord bij Tasiilaq, Groenland. Foto Lucas Jackson

Adaptatie – Aanpassing aan klimaatverandering. Nederland, dat vanwege zijn lage ligging jaarlijks zeker een miljard euro uitgeeft om klimaatverandering voor te blijven, dringt in de klimaatonderhandelingen aan op meer aandacht voor adaptatie – al was het maar omdat het kansen biedt voor het Nederlandse bedrijfsleven. (zie ook mitigatie)

Bomen – Kunnen helpen bij het terugdringen van klimaatverandering, omdat bomen broeikasgassen opnemen. Veel landen, waaronder Polen, hebben het planten van bomen opgenomen in hun klimaatplannen. Er is discussie over ‘vermeden houtkap’. Brazilië vindt dat het extra punten verdient vanwege het besluit om bossen juist niet te kappen.

Chili – Het land dat COP25, de volgende klimaattop, organiseert. Brazilië, dat zich aanvankelijk daarvoor had gemeld, wil niet meer na de verkiezing van de rechtse populist Jair Bolsonaro tot president. Bolsonaro overweegt om, net als de VS, zijn land uit het Klimaatakkoord van Parijs terug te trekken. (zie free rider)

Duitsland – Land dat de zwakte van de EU op dit moment zichtbaar maakt. Met een bondskanselier die op weg is naar de uitgang, een nog niet helemaal uitgewoed schandaal met dieselauto’s en een toenemend probleem om de eigen klimaatdoelstellingen te halen. Duitsland verzet zich mede daarom tegen het verhogen van de Europese klimaatambitie. (zie EU)

EU – Het derde grote onderhandelingsblok van industrielanden naast China en de VS. Door het wegvallen van de VS werd verwacht dat Europa en China gezamenlijk zouden optrekken. Dat is in Katowice niet gelukt. De Chinezen vinden de EU te vaag en missen de krachtige vuist waarmee de VS soms op tafel slaan. Bovendien slaagde de EU er in Katowice niet in om de onderlinge verdeeldheid te maskeren. (zie High Ambition Coalition)

Free riders – Landen die profiteren van het klimaatbeleid van anderen, zonder zelf veel actie te ondernemen. De VS dreigen onder Donald Trump, die zich uit het Klimaatakkoord van Parijs wil terugtrekken, de grootste free riders te worden. Ook Australië, en mogelijk Brazilië onder Bolsonaro, ontwikkelt zich tot free rider. (zie VS)

Guterres, Antonio – Secretaris-generaal van de Verenigde Naties, noemde bij de opening een mislukking in Katowice „niet alleen immoreel, maar suïcidaal”. Hij keerde in de laatste dagen van de klimaattop onverwacht terug omdat een mislukking dreigde. Guterres heeft landen uitgenodigd om in september volgend jaar met voorstellen te komen om de uitstoot van broeikasgassen sneller terug te dringen dan ze hebben beloofd.

High Ambition Coalition – Groep van landen onder aanvoering van de EU die pleiten voor een ambitieuzer klimaatbeleid. In Parijs in 2015 speelde de groep een rol bij het winnen van vertrouwen van met name armere ontwikkelingslanden. In Katowice kon de coalitie amper een vuist maken. De EU maakt deel uit van de groep, maar veel lidstaten ontbraken. België was er bijvoorbeeld niet bij omdat de Vlaamse regering de oproep van de High Ambition Coalition niet tijdig goedkeurde.

IPCC – Wetenschappelijk klimaatpanel dat op verzoek van de klimaattop in Parijs onderzoek deed naar de mogelijkheid om de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 1,5 graad. Kwam in oktober met de conclusie dat het nog kan, maar alleen als heel snel ongekende maatregelen worden ondernomen. In Katowice werd voortdurend naar het rapport verwezen, maar dat heeft (nog) niet geleid tot concrete actie.

Justice – Veel besproken thema bij klimaatonderhandelingen, ook weer in Katowice. Dit gaat over de erkenning dat de landen die maar weinig hebben bijgedragen aan klimaatverandering er het zwaarst door worden getroffen. (zie ook Loss and damage)

Kyoto – Stad waar in 1997 het eerste klimaatverdrag werd gesloten. Het Kyoto-protocol maakte een onderscheid tussen arme en rijke landen. Alleen die laatste werden verplicht om actie te ondernemen. Ze mochten dat ook doen in ontwikkelingslanden en de resultaten daarvan op hun eigen conto bijschrijven. Turkije heeft in Katowice tot op het allerlaatst, maar zonder succes, geprobeerd zichzelf tot ontwikkelingsland te laten uitroepen.

Loss & Damage – Gevoelig en sinds een aantal jaren vast thema voor ontwikkelingslanden. Het gaat over schade door klimaatverandering als aanpassing niet meer lukt. Arme landen stellen daarvoor de industrielanden aansprakelijk. Die proberen het onderwerp telkens in een voetnoot van de slotverklaring weg te drukken. Dat wordt echter steeds moeilijker. (zie Justice)

Mitigatie – Onderhandelingsjargon voor de reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Voor rijke landen het belangrijkste thema van de klimaatonderhandelingen. In Katowice werd het noodzakelijke debat over (verdere) mitigatie door voorzitter Polen zoveel mogelijk vermeden.

Nationally Determined Contributions (NDC’s) – Officiële benaming voor het klimaatbeleid van landen, die daarin hebben vastgelegd hoe ze vrijwillig maar niet vrijblijvend bijdragen aan het voorkomen van wereldwijde opwarming. NDC’s moeten vanaf 2023 iedere vijf jaar ‘meegroeien’ met het probleem. Nederland heeft samen met Costa Rica voor de komende twee jaar het voorzitterschap op zich genomen van het NDC Partnership, waarin inmiddels 38 landen hun kennis over klimaatbeleid delen.

Obama – De vorige president van de Verenigde Staten, die voorafgaand aan de klimaattop in Parijs in 2015 een deal sloot met zijn Chinese ambtgenoot Xi Jinping. Die deal stond aan de basis van het Klimaatakkoord van Parijs.

Parijs – Stad waar in 2015 een politiek akkoord werd gesloten over klimaat. De klimaattop vond plaats onder een uitzonderlijk gunstig gesternte, waardoor het verlammende onderscheid tussen arme en rijke landen voor het eerst werd doorbroken. In Katowice is vastgelegd hoe het akkoord van Parijs wordt uitgevoerd. (zie Rulebook)

Quasi-wetenschappelijk – Verwijt dat critici gebruikten over een bijeenkomst tijdens de klimaattop in Katowice door de Poolse mijnwerkersassociatie en het Amerikaanse Heartland-Institute, waarin de betrokkenheid van de mens bij de opwarming van de aarde in twijfel werd getrokken. Om die reden werd Polen voorafgaand aan de top gedwongen de geplande voorzitter, minister van Milieu Jan Szyszko te vervangen door zijn onderminister Michal Kurtyka. Szyszko stond in het verleden bekend als ‘klimaatscepticus’.

Rulebook – Uitgebreide lijst met afspraken over de uitvoering van het Klimaatakkoord van Parijs. Daarin is vastgelegd hoe landen hun reductie van broeikasgassen berekenen, bijhouden en laten controleren. Het grote succes van Katowice is dat over bijna alle onderdelen van de lijst een akkoord is bereikt en dat de afspraken voor alle landen hetzelfde zijn. (zie Parijs)

Stocktake – Onderhandelingsjargon voor de afspraak in het akkoord van Parijs om vanaf 2023 iedere vijf jaar de beloftes over de reductie van broeikasgassen te herzien (dat wil zeggen: aan te scherpen). Veel landen hopen dat er nog voor Parijs in 2020 officieel in werking treedt een informele stocktake gaat plaatsvinden. Dat zou dan moeten gebeuren in september 2019. (zie Guterres)

Talanoa – Een onder voorzitterschap van Fiji begonnen dialoog met de bedoeling om zo snel mogelijk de klimaatambities van landen te verhogen. Ook een uitnodiging aan landen om gevoelige onderwerpen aan te kaarten zonder dat er meteen allerlei verwijten volgen. Heeft weinig opgeleverd.

Lees ook: Kleine stapjes op klimaattop Katowice, maar geen nieuwe beloftes

USA – Land dat onder president Donald Trump heeft besloten zich bij de eerst mogelijke gelegenheid (november 2020) terug te trekken uit het Klimaatakkoord van Parijs. Deze week zei Trump in een interview dat Amerika door deelname aan het klimaatakkoord „biljoenen dollars, biljoenen dollars voor niks, zou hebben moeten betalen”. (zie free rider)

Vanuatu – Klein eilandstaatje in de Stille Oceaan dat zich stevig roerde op de klimaattop. Minister van Buitenlandse Zaken Ralph Regenvanu zei dat „de onderhandelaars uit de VS en andere rijke landen op de klimaattop voortdurend rode lijnen trekken als ‘loss and damage’ ter sprake komt”.

Well below – Vage aanduiding voor het doel om de opwarming duidelijk onder de 2 graden te houden. Moet vooral de intentie weergeven. (zie IPCC)

X-factor – Lijkt te zijn uitgewerkt voor de Amerikaanse oud-vicepresident Al Gore. Kreeg de Nobelprijs voor de manier waarop hij klimaatverandering op de internationale agenda zette, en teert op dat oude succes. Had in Katowice slechts een bijrolletje.

Yellow vest – Veelgehoorde term in Katowice, die verwijst naar het gele-hesjesprotest in Frankrijk, waarmee werd gewaarschuwd dat rekening moet worden gehouden met betrokkenheid van burgers bij klimaatbeleid. Sommigen verwezen naar Brussel waar in het weekeinde voor de klimaattop door zo’n 600 ‘gele hesjes’ werd gedemonstreerd, maar bijna tegelijkertijd door meer dan 65.000 klimaatactivisten.

Zeespiegel – Door klimaatverandering veroorzaakt fenomeen dat zich weinig aantrekt van onderhandelingen en blijft stijgen zolang de opwarming doorgaat.

    • Paul Luttikhuis