Californische zeeotter zkt. rustige baai om in te paren (zonder haaien)

Biologie Zeeotters waren bijna uitgestorven door overbejaging. De soort is nog steeds bedreigd. Nu hebben onderzoekers een ongewoon reddingsplan bedacht.

Zeeotter, drijvend in het water.
Zeeotter, drijvend in het water. Foto’s Brigitte Osterath en Rainer Dückerhoff

In het Monterey Bay Aquarium, 130 kilometer ten zuiden van San Francisco, zijn net twee zeeotters aangekomen in een houten kist: een vrouwtje met haar welp. Duikers van de United States Geological Survey hebben de dieren voor de kust te pakken gekregen. „We hebben diverse otters uitgerust met radiozenders en met dataloggers die tijd en diepte opnemen”, legt Michelle Staedler uit. Ze leidt het zeeotter-onderzoeksprogramma aan het Monterey Bay Aquarium. „De dataloggers vertellen ons waar de otters in de afgelopen drie jaar doken en wat ze deden.”

Het vrouwtje in de houten bak heeft zo’n logger in haar buik. Dierenarts Mike Murray moet haar verdoven en opensnijden om het apparaat te bereiken. Hij trekt eerst dikke handschoenen aan. „Ik ben al eerder gebeten door otters. Ze zien er schattig uit, maar ze zijn erg agressief, net als veelvraten.” Met hulp van zijn collega dient Murray het vrouwtje – dat zich heftig verweert – een injectie toe. Als ze later op de operatietafel ligt, is te zien dat ze zo’n 1,20 meter lang is – veel groter dan een visotter. De operatie is succesvol, en een uur later mag het vrouwtje met haar welp weer terug in de zee.

Operatie van een zeeotter, waarbij een datalogger wordt verwijderd.

Via dataloggers in wilde zeeotters willen de onderzoekers erachter komen hoe de dieren in Californië leven en hoe ze hun populatie kunnen versterken. Dat zeeotters hulp nodig hebben, is onder andere de schuld van de witte haaien die hier aan de kust leven, legt Staedler uit. „Toen ik hier dertig jaar geleden begon, werd ongeveer 5 tot 10 procent van de otters gebeten door haaien – nu is dat meer dan 50 procent.”

Witte haaien eten zeehonden en zeeolifanten. Maar als ze een zeeotter tegenkomen, happen ze toch zo nu en dan toe. Ze realiseren zich snel dat deze harige dieren niet smakelijk zijn omdat ze geen dikke vetlaag – blubber – hebben en laten ze weer los, maar de meeste otters gaan dood aan de beetwonden.

In 2008 vond de Amerikaanse bioloog Tim Tinker van het Long Marine Laboratory in Santa Cruz dat de zuidelijke zeeotters aan de Californische kust zich vanwege de witte haaien slechts heel langzaam naar het zuiden en noorden verspreiden. In het oosten ligt de kust en naar het westen wordt het water snel te diep voor de zeeotters. De populatie zit dus vast in haar huidige verspreidingsgebied en groeit daarom niet verder.

Zeeotter-telling

Zuidelijke zeeotters hebben dus een nieuwe plek nodig om zich voort te planten – indien mogelijk een plek zonder witte haaien. San Francisco Bay kan zo’n gebied zijn, hoopt voormalig marinecommandant Ron Eby. Daar leefde de zeeotter al eerder. „Volgens historische rapporten leefden er alleen al bij San Francisco, in één gebied van de Baai, meer dan 3.000 otters – net zoveel als we nu in heel Californië hebben.” Alle zeeotters in de Baai werden meer dan 200 jaar geleden gedood door jagers, voor hun vacht.

Met ruim 7,2 miljoen inwoners is de San Francisco Bay Area nu de op vijf-na-grootste agglomeratie in de Verenigde Staten. Vier grote steden (San Francisco, San José, Oakland en Berkeley) inclusief belangrijke industriehavens en veel auto- en scheepsverkeer maken het een ontzettend druk gebied. Het lijkt helemaal geen plek waar je bedreigde diersoorten wilt uitzetten, maar toch denken onderzoekers erover na om in dat ondiepe, drukke water van de Baai van San Francisco, zuidelijke zeeotters (Enhydra lutris nereis) uit te zetten.

Dat zeeotters van ondiep water houden en de drukte niet schuwen weet Eby zeker. Hij werkt al tien jaar als zeeotter-onderzoeker vlak bij Monterey in Elkhorn Slough, een moerasland dat gevuld is met brak water en zich uitstrekt van de Stille Oceaan tot in het binnenland. Zeeotters kozen 15 jaar geleden om zich hier te vestigen. Eby is net onderweg met zijn pick-up naar een schiereiland in Elkhorn Slough voor een zeeotter-telling. Elke week stelt hij een tiental vrijwilligers op rond het natuurgebied en laat ze opschrijven hoeveel otters ze zien en wat de dieren aan het doen zijn.

Zeeotterwelp van 4 weken oud wacht terwijl zijn moeder wordt geopereerd.

Inmiddels leven er in dit gebied zo’n 140 exemplaren – en volgens Eby voelen de otters zich heel prettig. „Ze vinden gemakkelijk hun prooien en hebben een hoger lichaamsgewicht dan zeeotters die langs de kust leven.” Dat verraste vele wetenschappers die dachten dat zeeotters het best aan de oceaankust kunnen leven. Michelle Staedler en haar team van het Monterey Bay Aquarium begonnen later nog meer zeeotters in Elkhorn Slough uit te zetten. Ze voeden nu uit zee opgepikte zeeotterwezen op en laten die hier weer vrij.

Net zoals de Baai van San Francisco is het gebied rondom Elkhorn Slough geen romantisch plekje. Op zijn weg rijdt Ron Eby langs de drukke haven van Moss Landing en langs een van de grootste elektriciteitscentrales van Californië. Er zit ook een groot melkveebedrijf waar koemest van honderden koeien ligt opgestapeld. „De zeeotters kozen niet de mooiste plek op aarde”, lacht Ron Eby.

Op het schiereiland treft hij de vrijwilliger Marjorie Bowles. „Kijk”, zegt hij en wijst naar haar aantekeningen. „Ze zag net twee volwassen dieren die uitrustten en één die zich waste.” Eby is vooral geïnteresseerd in hoelang de zeeotters rusten en hoelang ze naar voedsel zoeken. „Dit geeft ons een idee hoe goed het gebied voor hen is.” Zeeotters halen hun voedsel op van de zeebodem. Als het water ondiep is, zoals hier in Elkhorn Slough, is foerageren een eitje voor hen.

Krabbeneters

Ron Eby merkte als eerste dat de otters in Elkhorn Slough meer rusten dan hun soortgenoten in de zee. Ze brengen veel tijd door aan de oevers, buiten het water. Dat is ongewoon voor zeeotters, maar wel goed voor ze, legt Kerstin Wasson uit. Ze is ecoloog aan het Elkhorn Slough onderzoeksstation.

„Je verliest meer warmte in koud water dan in koude lucht. De otters besparen dus veel energie door aan de oever te kruipen en daar te rusten.” Ook zijn er geen witte haaien in Elkhorn Slough – de ideale omgeving voor zeeotters dus.

Zeeotters spelen een ecologisch belangrijke rol in Elkhorn Slough, ontdekten de onderzoekers. „Omdat zeeotters geen blubber hebben, moeten ze heel veel eten om lekker warm te blijven”, zegt Wasson. „Door dit vele eten hebben ze een groot effect op het hele ecosysteem.”

Zeeotters eten krabben, die zich op hun beurt voeden met zeeslakken en pissebedden. Deze kleine dieren knabbelen aan de algen op het zeegras. Als er veel zeeotters in een gebied leven, verdwijnen daarom meer algen van het zeegras, schreven Wasson, Eby en haar team in PNAS. „Het moerasland is goed voor de zeeotters, en de zeeotters zijn goed voor het moerasland,” vat Eby samen.

Röntgenbeeld van een datalogger in de buik van een zeeotter.

Naast San Francisco Bay zijn nog andere plekken in overweging als nieuw terrein voor de zeeotters. „Welke locatie ook wordt gekozen, er zijn vergunningen nodig en er zal tegenstand zijn”, schrijft Katherine Ralls in een e-mail. Ze is emeritus-zoöloge aan het Smithsonian Institution in Washington DC en bestudeerde uitgebreid zeeotters in Californië.

„Er is bezorgdheid over het scheepvaartverkeer, vervuiling, de haringvisserij en andere dingen in de Baai, maar deze potentiële gevaren worden geëvalueerd of zijn het al”, schrijft Ralls. „Slechts enkele otters worden vrijgelaten en zij zullen zorgvuldig worden gecontroleerd. Als het niet goed gaat, kunnen ze gewoon weer worden gevangen.”

    • Brigitte Osterath