Recensie

Recensie

Verraden door je lieve, mooie moeder

András Forgách Een moeder die haar zoon verraadt bij de geheime politie in communistisch Hongarije. Daarover schreef Forgách een intrigerende roman, die soms leest als een justitieel onderzoek.

Bruria Avi-Shaul , de moeder van András Forgách, in 1943 op het strand in Libanon.
Bruria Avi-Shaul , de moeder van András Forgách, in 1943 op het strand in Libanon. Foto uit besproken boek
    • Michel Krielaars

Het zal je maar overkomen. Je moeder is al meer dan dertig jaar dood en ineens krijg je te horen dat ze de laatste tien jaar van haar leven informant van de geheime politie is geweest en zelfs over jou rapporteerde. Het overkwam de Hongaarse schrijver András Forgách (Boedapest, 1952) en van ontzetting schreef hij er een autobiografische roman over, De akte van mijn moeder.

Niet dat Forgách als eerste zoiets deed, want zijn beroemde landgenoot Péter Esterházy (1950-2016) ging hem voor nadat hij in 2000 ontdekte dat zijn vader hetzelfde had gedaan. Eerder dat jaar was zijn magnum opus Harmonia Caelestis verschenen, waarin hij de geschiedenis vertelt van het oude, eens schatrijke, machtige adellijke geslacht der Esterházy’s. Maar na de ontgoocheling over zijn vader kwam hij met een ‘supplement’, Verbeterde editie, om zowel zijn vaders verraad als zijn eigen emoties hierover te verklaren.

Forgách bewandelt diezelfde weg. Hij had eerder een roman gepubliceerd waarin hij afrekende met zijn Hongaars-Joodse familie, maar voelde zich na zijn ontdekking eveneens genoodzaakt de confrontatie met het verleden opnieuw aan te gaan. Gaandeweg ontdekte hij dat niet alleen zijn moeder, Bruria Avi-Shaul, maar ook zijn leuke, grappige vader, Marcell Forgách, voor de geheime dienst werkte, toen hij in 1960 correspondent voor het Hongaarse staatspersagentschap in Londen werd. Weliswaar bestond er over hem geen dossier, maar met de kennis van nu kon het niet anders dan dat het zo was. Zijn vader wordt in het dossier van zijn vrouw voortdurend Pápai genoemd, terwijl zij naar de codenaam mevrouw Pápai luistert.

Tegenstanders uitschakelen

Om begrip voor het verraad van zijn moeder op te kunnen brengen, zet Forgách zijn verontwaardiging en verdriet buiten spel: ‘Er zijn dingen die we pas kunnen begrijpen als we ze zelf meemaken’, schrijft hij in het tweede deel van zijn roman, als hij de romanvorm laat varen en in een aaneenschakeling van dossierfragmenten en zijn commentaar daarop zijn zoektocht naar de beweegredenen van zijn moeder voortzet.

Op grond van haar achtergrond wordt Bruria door de Hongaarse geheime dienst regelmatig naar Israël gestuurd om te infiltreren in Hongaarse emigrantenkringen.

Om van Bruria te kunnen blijven houden, probeert Forgách haar gedrag, bijna als een officier van justitie, te verklaren, waarna hij haar als zoon voor een tweede keer kan laten sterven.

Voor wat zijn houding ten opzichte van zijn vader betreft is dat veel eenvoudiger, want die was door het uitroeien van zijn familie door de nazi’s paranoïde, suïcidaal, depressief en verward geraakt: ‘Overal zag hij mensen die op zijn vernietiging uit waren’, schrijft Forgách. Hierdoor is die vader op een gegeven moment door de geheime dienst als informant afgedankt om uiteindelijk in een gekkenhuis te belanden.

De akte van mijn moeder is in de eerste plaats een fascinerende roman, wat blijkt uit het feit dat Forgách in de eerste tweehonderd bladzijden van zijn boek allerlei situaties die hij niet zelf heeft meegemaakt met zijn verbeeldingskracht invult. Alles lijkt min of meer waargebeurd, wat versterkt wordt door de mengeling van de nuchtere verteltoon en de fragmenten uit de dossiers van de geheime politie die hij voor zijn boek mocht bestuderen. Uit die soms buitengewoon onhandig geformuleerde politierapporten krijg je een genuanceerd beeld van het kalme geniep waarmee het communistische regime zijn tegenstanders uitschakelde.

Antisemitisme

In koffiehuizen ontmoet Bruria haar contactpersonen, beleefde officieren in burger, die niet zelden een doctorsgraad hebben. Op haar zestigste verjaardag, drie jaar voor haar dood, overhandigen ze haar zelfs een bos bloemen en een geborduurd tafelkleed voor haar trouwe dienst, een scène waarmee het boek begint.

Bruria Avi-Shaul is opgegroeid in het Britse mandaatgebied Palestina, waar haar Hongaars-Joodse familie in de jaren twintig naartoe is geëmigreerd om aan het Europese antisemitisme te ontsnappen. Ze heeft er tot 1947 gewoond en er een afkeer gekregen van het zionisme en het Britse imperialisme. In dat jaar keert ze samen met Marcell Forgách, een Hongaarse Jood die als twintigjarige door zijn moeder naar Palestina is gestuurd en op het nippertje aan de Holocaust is ontkomen, terug naar Hongarije. Ze is met hem getrouwd zonder van hem te houden, maar er is iets anders dat hen bindt, namelijk hun fanatieke en naïeve overtuiging om het communisme te helpen opbouwen en zo het imperialistische Westen te bestrijden, waartoe ook Israël behoort. Dat ze, terug in Hongarije, met antisemitisme van de kant van de communistische machthebbers worden geconfronteerd proberen ze krampachtig te ontkennen.

Afluisterapparatuur

Op grond van haar achtergrond wordt Bruria door de Hongaarse geheime dienst tussen 1975 en 1985 regelmatig naar Israël gestuurd om op zionistische congressen informatie te vergaren en te infiltreren in Hongaarse emigrantenkringen. Op die manier moet ze helpen het zionisme in Hongarije te bestrijden.

Lees ook: Terug van nooit weggeweest: de karikatuur van ‘De eeuwige jood’

Forgách’ relaas, waarin het menselijk gedrag in een dictatuur briljant wordt gefileerd, bereikt een climax wanneer haar contactpersoon Bruria vraagt om agenten van de geheime dienst tot het appartement van haar zoon András toe te laten, waar het een komen en gaan is van dissidente schrijvers. Zogenaamd willen ze afluisterapparatuur plaatsen om verdachte overburen in de gaten te kunnen houden.

Maar dan beseft Bruria ineens dat het haar opdrachtgevers om haar zoon en zijn vrienden te doen is. In het romangedeelte schrikt ze zich rot, wanneer ze zich van haar verraad bewust wordt en probeert ze als een zorgzame moeder het gedrag van de dissidenten te vergoelijken. Alleen al die scène maakt De akte van mijn moeder meer dan de moeite waard. Vooral omdat niemand ooit zal weten wat er op dat moment werkelijk in Bruria omging.