Teodora Vásquez uit El Salvador beviel noodgedwongen alleen. Ze viel flauw, de baby stierf en zij kreeg 30 jaar celstraf opgelegd.

Foto Sofie Knijf

Teodora zat tien jaar in de cel, omdat ze haar kind verloor

Teodora del Carmen Vásquez Na de noodlottige doodgeboorte van haar dochter zat Teodora Vásquez tien jaar in de cel: gevolg van El Salvadors uiterst strenge abortuswet. „We zitten opgesloten in een rots van machismo.”

Tot zeven keer toe belde ze het noodnummer. Na negen maanden zwangerschap waren de weeën begonnen en Teodora del Carmen Vásquez was die vrijdagavond als enige nog op haar werk, in de kantine van een school in hoofdstad San Salvador. „Zeven keer vroeg ik om een ambulance en toen die niet kwam, beviel ik noodgedwongen alleen. Daarbij verloor ik het bewustzijn. Toen ik weer bijkwam, was daar de politie om me te arresteren. Ik had mijn kind vermoord, zeiden ze.”

Dat was 13 juli 2007. Tien jaar en zeven maanden na de doodgeboorte van haar dochter zou Teodora Vásquez pas weer vrijkomen. Een gevolg van de zeer strenge strafwet in El Salvador, die abortus onder geen enkele omstandigheid toestaat. Dus ook niet bij een zwangerschap na verkrachting, noch wanneer het leven van de moeder of dat van het ongeboren kind in gevaar is.

Onder de wet zijn sinds de invoering in 1998 tientallen vrouwen vervolgd nadat ze een miskraam kregen of een doodgeboren kind ter wereld brachten. Net als Vásquez werden zij aangeklaagd voor moord, waarop tot dertig jaar cel staat. De verdenking luidde daarbij steeds dat ze hun foetus of baby opzettelijk verwaarloosden of niet tijdig kraamzorg zochten.

Bloedend op het politiebureau

Teodora Vásquez wilde allesbehalve dat haar kind zou sterven. „Ik had al een zoon, die nu 15 is, en keek er heel erg naar uit om ook een dochter te krijgen. Het meisje was zeer welkom”, vertelt ze in de lobby van een hotel in Amsterdam, waar ze deze week was op uitnodiging van Amnesty International.

De politie behandelde haar echter meteen als moordverdachte. „Ik werd naar het politiebureau gebracht en in een donker kamertje opgesloten. Ik werd geslagen, geboeid met mijn handen boven het hoofd, terwijl ik nog altijd hevig bloedde. Pas toen ik opnieuw buiten bewustzijn dreigde te raken, brachten ze me naar het ziekenhuis. ‘Je kan niet hier op het bureau sterven, dat doe je maar in het ziekenhuis’, zeiden de agenten.”

Toen ze de volgende dag weer bijkwam, lag ze geboeid aan haar hospitaalbed. „En om me heen stonden allemaal cameraploegen te filmen. Ik haalde de krant als de moeder die haar baby had vermoord.”

Een dag later ontsloegen de artsen haar en zat ze weer in de cel. In februari 2008 werd ze tijdens een rommelig proces, zonder advocaat, veroordeeld tot dertig jaar gevangenisstraf. Met de vader van haar doodgeboren kind, brak ze. „Als hij zich had kenbaar gemaakt als vader, hadden ze ook hem kunnen vervolgen als medeplichtige. We zijn allebei onze eigen weggegaan. Mijn zoon is opgevoed door mijn ouders.”

In de cel begon ze haar lange strijd voor haar vrijlating. Ze groeide uit tot informele woordvoerder van andere vrouwen die op dezelfde grond vastzaten. Eind 2017 wist ze uiteindelijk een herziening van haar zaak af te dwingen. Toen kwam op basis van telefoongegevens vast te staan dat ze wel degelijk medische hulp had gezocht. En de doodsoorzaak die justitie had opgevoerd – gestikt door verwurging of verdrinking - bleek niet gestaafd te worden door het autopsierapport.

Ook na deze herziening kwam Vásquez nog niet vrij. De rechter bevestigde haar straf. „Hij was heel boos op mij dat ik om heropening had gevraagd en stuurde me terug naar de gevangenis.”

Bevallen op de plattelands-wc

Pas toen de internationale druk over haar zaak toenam, kwam de regering in actie. Ze werd niet vrijgesproken of onschuldig verklaard. Wel werd haar straf verlaagd, waardoor ze in februari 2018 vrijkwam.

Nu is Teodora Vásquez één van de bekendste vrouwenactivisten van het land. Het is een zware strijd, zegt ze. „El Salvador is zo’n conservatief land, met zulke diepgewortelde geloofsovertuigingen. Elke keer als we denken een stap vooruit te kunnen zetten, gaat het toch weer achteruit.”

Het verzet tegen de strenge wet laait vooral in het buitenland hoog op. Wereldwijd worden handtekeningen verzameld en petities ingediend bij de regering, rechters en parlement. De Verenigde Naties en mensenrechtenorganisaties oefenen kritiek uit. Toen eerder dit jaar naast Vásquez nog enkele veroordeelde vrouwen vrijkwamen, gloorde dan ook even hoop. „Dit jaar hebben we een beetje geluk gehad”, zegt ze voorzichtig glimlachend.

Momenteel maakt Vásquez zich op voor de strafzaak tegen een lotgenote, Imelda Palacios Cortez. Vanaf haar twaalfde werd zij stelselmatig verkracht door haar stiefvader. Op een dag in april 2017 voelde het meisje zich niet goed. Op het buitentoilet van hun plattelandshuisje kreeg ze sterke buikkrampen. Imelda voelde, in haar eigen woorden, hoe „iets uit mijn lichaam kwam”. Terwijl ze om hulp riep, raakte ze bewusteloos. De baby die ze 37 weken bleek te hebben gedragen, viel in de latrine. De baby kon levend uit de septische tank gered worden. Maar op 17 december zal zijn nu 20-jarige moeder terecht moeten staan op verdenking van poging tot doodslag.

Imelda’s stiefvader Pablo Henríquez (70) zit inmiddels vast, maar is niet in staat van beschuldiging gesteld. Dit terwijl dna-tests uitwijzen dat hij het kind verwekte. Dat hij vastzit is niettemin al uitzonderlijk. Vásquez: „In de meeste van de gevallen dat de moeder vastzit, gaat de verkrachter vrijuit.”

Perverse bijwerkingen

Wijdverbreid geweld in El Salvador maakt de strenge abortuswet des te schrijnender. Het Midden-Amerikaanse land geldt als één van de gevaarlijkste ter wereld. Vásquez werd drie dagen voor haar bevalling nog slachtoffer van een overval op de minibus waarin ze reisde. Ze werd daarbij in haar buik gestompt. Al voelde ze de baby de ochtend van de bevalling nog bewegen, ze sluit niet uit dat de doodgeboorte het gevolg is geweest van dit incident.

Salvadoraanse vrouwen zijn op grote schaal mikpunt van seksueel geweld. Ruim tweederde van de slachtoffers is adolescent of nog jonger. Het gaat veelal om meisjes die amper of niet geletterd zijn, arm en ongehuwd. Zeker op het platteland is onderwijs ondermaats en seksuele voorlichting blijft zelfs in de steden zeer rudimentair. „Ook meisjes van pas tien, elf, twaalf jaar oud die na misbruik zwanger zijn geraakt, worden gedwongen hun kind te dragen. Terwijl een zwangerschap op die leeftijd heel risicovol kan zijn.”

Salvadoraanse vrouwen zijn op grote schaal mikpunt van seksueel geweld. Ruim tweederde van de slachtoffers is adolescent of nog jonger

Ook de grote inkomensongelijkheid in El Salvador speelt een rol. Zo heeft de wet het aantal abortussen niet doen dalen: naar schatting worden er in clandestiene klinieken nog jaarlijks 20.000 uitgevoerd. Ook vliegen veel vrouwen voor abortus naar Mexico of Cuba.

Vásquez: „Maar dat is alleen te betalen voor vrouwen uit de hogere klassen. Armere vrouwen, vooral op het platteland, hebben daar geen toegang toe. Er zit in El Salvador ook geen enkele vrouw vast voor het ondergaan van een abortus. Alleen maar vrouwen met onvoorziene zwangerschapscomplicaties, zoals ik had.”

Geen chemotherapie voor zwangere

Het totaalverbod op abortus heeft meer perverse bijwerkingen. Artsen en verplegend personeel zijn verplicht ‘verdachte’ miskramen en doodgeboortes te melden, anders dreigt ook voor hen zware straf. Dit maakt hen bevreesd zwangeren te helpen. Er zijn voorbeelden bekend van zwangere kankerpatiënten die niet de juiste behandeling krijgen. Artsen vrezen dat de moeder bij een sterke chemotherapie weliswaar zou overleven, maar het ongeboren kind niet en zij daarom vervolgd zouden kunnen worden. In enkele gevallen overleefde hierdoor moeder noch kind.

En in 2013 trok de zaak van ‘Beatriz’, wier volledige naam geheim bleef, tot ver buiten El Salvador de aandacht. De 22-jarige vrouw was in verwachting van een kind, dat volgens de artsen door anencefalie (een zware hersenaandoening) nooit levensvatbaar zou zijn. Beatriz zelf leed tijdens haar zwangerschap aan lupus (een auto-immuunziekte) en nierproblemen.

Het Hooggerechtshof dwong haar niettemin te bevallen van het kind. Dat overleed – zoals de artsen al voorspeld hadden – binnen enkele uren. „Zodra een Salvadoraanse zwanger raakt, telt alleen nog het leven van het kind”, stelt Vásquez bitter.

Teodora Vásquez uit El Salvador beviel noodgedwongen alleen. Ze viel flauw, de baby stierf en zij kreeg 30 jaar celstraf opgelegd. Foto Sofie Knijf

Ook veel vrouwen tegen abortus

Sinds haar vrijlating trekt zij door het land om Salvadoranen te informeren over de abortuswet. Ze stuit op religieus verzet, maar ook op onwetendheid en onverschilligheid. Voordat ze zelf door de strenge wet in de cel belandde, interesseerde deze ook haar niet heel erg, zegt ze. „Ik was niet bezig met politiek, maar was zoals veel landgenoten druk genoeg met dagelijks overleven.”

Het blijkt lastig de strenge wet af te zwakken. Een wetsvoorstel om onder sommige voorwaarden abortus toe te staan, strandde de afgelopen jaren in het parlement, waar rechts domineert. In februari zijn verkiezingen in El Salvador en veel aandacht is er in de campagnes niet voor het onderwerp. Ook kandidaten van links mijden het thema uit angst de katholieke kerk en evangelische Pinksterkerken tegen zich te keren.

Lees ook dit artikel over tienerzwangerschappen in El Salvador

Niet alleen de politiek en kerk zijn conservatief, ook de samenleving is dat. Abortus wordt breed afgekeurd, blijkt herhaaldelijk uit enquêtes. Op de vraag of abortus moet worden toegestaan wanneer het leven van de moeder in gevaar is of als de foetus niet levensvatbaar is, antwoordt een zeer krappe meerderheid bevestigend. In het geval dat een minderjarig meisje na verkrachting zwanger raakt, wil 72 procent van de ondervraagden abortus niet toestaan.

En dat in een land met zoveel verkrachtingen en incest. „Het is verderfelijk. Het is niet menselijk meer. Op dit moment in El Salvador wonen is vooral voor vrouwen erg moeilijk: we gaan naar buiten en ontmoeten geweld. We kunnen niet volledig vrij zijn. Maar het grootste probleem is dat we aan dit systeem gewend zijn geraakt, er mee hebben leren leven. Daarom zitten we in deze situatie. Omdat de Salvadoraanse vrouw geen ‘stop’ heeft gezegd. Want onder die 72 procent zitten ook veel vrouwen. Het is onlogisch. Het is niet te begrijpen. Het is om te huilen.”

Opgesloten in machismo

Op de vraag waar de diepe haat jegens vrouwen vandaan komt, zegt Vásquez: „Daar moet ik het antwoord op schuldig blijven. Maar de Salvadoraan moet zich, denk ik, heel impotent voelen. En ze weten dat wij vrouwen heel veel te bieden hebben. Daarom willen ze de wet niet veranderen omdat dit ons de macht zou geven ons te ontwikkelen. Omdat ze weten dat we ze dan zouden voorbijstreven. El Salvador zit opgesloten in machismo. Het is een rots waarop we elke dag moeten inhakken in de hoop dat er iets verandert.”