Maak van je hert geen moordkuil

Woordhoek

Voor kinderen is het lastig om spreekwoorden en zegswijzen te leren. Dat komt omdat ze aanvankelijk alles letterlijk nemen. Een koe is een dier, ‘oud’ betekent ‘niet jong’ en in een sloot staat water. Wie tegen een jong kind zegt: je moet geen ouwe koeien uit de sloot halen, kan op verbaasde blikken rekenen. En op veel vragen. Jonge koeien wel? Wanneer is een koe oud? En waarom moet je ouwe koeien niet helpen?

Onlangs begon PETA een actie tegen dieronvriendelijke spreekwoorden. PETA staat voor ‘People for the Ethical Treatment of Animals’. Het is een Amerikaanse organisatie die sinds 1993 een afdeling in Nederland heeft. De actie is gericht op kinderen. „Helaas zijn velen van ons opgegroeid met uitdrukkingen waarin dieren met geweld worden behandeld”, schrijven ze op hun website, „zoals twee vliegen in één klap slaan, de kat op het spek binden en als een kip zonder kop. Taal is altijd in ontwikkeling, dus zijn we er zeker van dat dit soort gezegden zullen verdwijnen. Ze zijn verouderd en horen niet thuis in onze moderne samenleving, waarin we erkennen dat dieren wezens met gevoel zijn.”

Voor acht dieronvriendelijke zegswijzen biedt PETA op zijn site diervriendelijke alternatieven aan – met vrolijke tekeningen erbij. Een voorbeeld: „Schadelijk: de koe bij de hoorns vatten. Vriendelijk: de roos bij de doorns vatten.”

Het is makkelijk om dit idee weg te honen, om te zeggen dat de actie als een tang op een varken slaat. Bijvoorbeeld door erop te wijzen hoezeer spreekwoorden in een cultuur zijn verankerd en dat ze vaak internationale wortels hebben. De uitdrukking de koe bij de hoorns vatten is bijvoorbeeld in de klassieke oudheid ontstaan en is – met een geslachtswisseling – te vinden in onder meer het Frans (prendre le taureau par les cornes), Duits (den Stier bei den Hörnern fassen) en Engels (take the bull by the horns). Bovendien kun je een koe zachtjes bij de hoorns vatten – daar is niks dieronvriendelijks aan.

Maar op zichzelf vind ik het een ludieke actie en sommige diervriendelijke alternatieven zijn knap gevonden. Deze vind ik het leukst. „Schadelijk: iemand blij maken met een dode mus. Vriendelijk: iemand blij maken met een computervirus.” Voor twee vliegen in één klap stelt PETA voor: twee keer lachen om één grap. En als alternatief voor de hond in de pot vinden suggereren zij: grond in de pot vinden. Ze hebben duidelijk geprobeerd om in klank dicht bij het origineel te blijven, terwijl zij het dier uit de zegswijze laten ontsnappen.

De actie leverde veel publiciteit op – en daar zal het deze dierenrechtenorganisatie in eerste instantie om te doen zijn geweest. De timing was ook goed, zeker in Nederland, want het afschieten van de herten in de Oostvaardersplassen veroorzaakt al bijna net zoveel commotie als de schminkkleur van Zwarte Piet. Ik heb daarom even gekeken naar spreekwoorden over herten. Ze zijn er, maar de meeste zijn inmiddels in onbruik geraakt. Hier drie: zo gezond als een hert, schuw als een hert en zo afgemat als een opgejaagd hert. Ook te vinden: maak van je hert geen moordkuil, maar spellingwijzigingen hebben dit spreekwoord een stuk diervriendelijker gemaakt.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders