MIVD-baas Onno Eichelsheim bij de schotels bij Burum. Het nieuwe 5G-netwerk dreigt de fluisterzachte signalen te verstoren die de inlichtingen- en veiligheidsdiensten hier proberen op te vangen.

Foto Kees van de Veen

Stilte graag, de geheime dienst wil afluisteren

MIVD-chef Onno Eichelsheim Nederlandse inlichtingendiensten kunnen in Burum geen satellieten meer afluisteren als het nieuwe 5G-netwerk op volle kracht draait. MIVD-directeur Eichelsheim weert zich tegen de telecomlobby. „Wij hebben onze snuffelcapaciteit nodig.”

Met helder weer zie je ze op drie kilometer afstand; de reusachtige schotels die boven de huizen van Burum uittorenen. Pal naast dit Friese dorpje vangen de stalen oren van de Nederlandse inlichtingendiensten signalen op van tientallen satellieten die boven de evenaar zweven.

Giest Boerum út dan kint better keare (als je Burum verlaat, dan kun je maar beter omdraaien), staat op vlaggen in het dorp. Of het afluisterstation in deze streek blijft, is nog maar de vraag. De Nederlandse telecombedrijven willen voor hun toekomstige 5G-netten de 3,5 GHz-frequentie gebruiken – de internationale standaard voor de nieuwe netwerktechnologie. Ze begonnen een lobby om die frequentie vrijgegeven te krijgen. Daarmee verstoren ze wel de fluisterzachte signalen die de inlichtingen- en veiligheidsdiensten proberen op te vangen. Alsof je naar een zachte Satie-passage luistert in een stampende discotheek.

Vanwege ‘Burum’ en andere defensie-grondstations kan boven de lijn Amsterdam-Zwolle voorlopig geen volwaardig 5G-netwerk aangelegd worden. Dat ligt gevoelig in het noorden. Juist die regio, die economische vernieuwing hard nodig heeft, kan niet innoveren met een mobiel net dat apparaten, sensoren en machines met elkaar verbindt. Een splitsing tussen een ‘smart’ en een ‘minder smart’ Nederland is ongewenst.

De oren zijn ogen

Tot 2023 hebben veiligheidsdienst AIVD en militaire ‘zuster’ MIVD vergunning om in Burum te luisteren naar het satellietverkeer. Ze tappen er telefoongesprekken en internetverkeer af en volgen troepenbewegingen in landen waar Nederlandse militairen actief zijn. Locatiedata geven een beeld van mogelijke hinderlagen en aanslagen. Zo zijn de oren van Burum eigenlijk ogen, die van bovenaf kijken naar het internationale strijdtoneel.

De MIVD vertelt niet graag in detail over het strategisch belang van Burum. Maar de tijd dringt. TNO komt binnenkort met een technisch rapport dat ‘oplossingen’ voor Burum onderzocht. De opties: delen van frequentieruimte met de telecomsector en een mogelijke verhuizing. TNO werkt in opdracht van Economische Zaken, Binnenlandse Zaken en Defensie. Die laatste twee ministeries zijn verantwoordelijk voor AIVD respectievelijk MIVD. Er is sprake van goed overleg, zoals dat heet. Maar de inlichtingendiensten zijn niet gerust op de toekomst van Burum. „Er is zware druk vanuit de telecomsector”, zegt MIVD-chef Onno Eichelsheim.

De generaal-majoor die sinds 2016 de militaire inlichtingendienst leidt, wil voor één keer uitleggen waarom het zo belangrijk is satellieten af te luisteren. Een kijkje bij de Joint Sigint Cyber Unit zelf, die het afluisterwerk voor AIVD en MIVD doet, zit er niet in. Verder dan de poort kom je als burger niet. Daarom maken we alleen een foto bij de schotels, en is het gesprek op het hoofdkantoor van de MIVD in Scheveningen. Wie daar naar binnen wil moet, hoe toepasselijk, wel zijn telefoon afgeven.

De inlichtingendiensten mogen sinds kort de kabel aftappen. Hoe relevant is afluisteren van satellieten dan nog?

„Heel relevant. Waar wij opereren – denk aan Afrika, Afghanistan, Midden-Oosten – zijn amper kabels en is satelliet de aangewezen manier om te communiceren. Je kunt meeluisteren met telefoongesprekken en internetverkeer opvangen.”

Wat levert het op?

„De veiligheid van onze troepen is ermee gediend. We voorspellen waar hinderlagen en aanslagen zullen plaatsvinden en leiden het konvooi eromheen. We hebben die snuffelcapaciteit van Burum hard nodig.”

Hoe ziet dat snuffelen eruit? Als Google Maps met bewegende puntjes?

„Zoiets. Maar we kunnen via de satelliet ook cyberspionnen volgen, als ze proberen data te onttrekken. Want lang niet al het dataverkeer gaat via zeekabels. Grote internetproviders gebruiken de satelliet nog altijd.”

Hoe werkt het eigenlijk? Kunt u het tekenen?

Eichelsheim trekt een gebogen lijn op een kladblok. „Kijk, dit is het aardoppervlak. Laten we Burum als middelpunt van de wereld nemen. Vanaf hier kijken onze schotels naar het oosten, westen en zuiden. Ze vangen het signaal op van satellieten die rond de evenaar hangen. Zo zien we een gebied van de Atlantische Oceaan tot aan de Stille Oceaan en de Arabische Golf in het zuiden.

Hoe luister je een satelliet af? Het schetsje van MIVD-chef Onno Eichelsheim toont het bereik van Burum. Foto Marc Hijink

„Onze sensoren vangen de ‘C-Band’ op – het dataverkeer dat van de satelliet naar beneden komt. Dat combineren we met het signaal dat naar de satelliet toegestuurd wordt, via de L-Band. Waar we die afluisteren zeg ik niet.”

Dus als u de andere kant van de aarde zou moeten afluisteren, Nieuw-Zeeland bijvoorbeeld, dan kan dat niet in Burum?

„Ik verwacht niet dat het ooit nodig zal zijn, maar dan moeten we hulp inroepen bij onze partnerlanden.”

Hoeveel mensen werken in Burum?

„Een handjevol, minder dan twintig, en hun werk gaat 24/7 door. Deze medewerkers zorgen ervoor dat de ontvangst goed is. De data wordt gefilterd en via beveiligde verbindingen naar Zoetermeer [AIVD] en Scheveningen [MIVD] verzonden. Daar doet een team van linguïsten de analyse.”

Verzamelt u in Burum ook gegevens die nodig zijn als strategisch ‘ruilmiddel’ voor landen waarmee u samenwerkt?

„Nee. We werken met heel strikte opdrachten. Het kan zijn dat we op waardevolle informatie stuiten voor een ander land. Dat zouden we kunnen delen. De minister moet daar toestemming voor geven. Maar het merendeel van wat we opvangen, gooien we weg. Omdat het als niet relevant wordt beoordeeld. Bovendien kunnen onze systemen niet alles bewaren, en dat mag ook niet.”

Nederland deelde metadata van 1,8 miljoen telefoontjes met de Amerikaanse geheime dienst, bleek in 2014 uit de Snowden-affaire.

„Ja, maar die gegevens zijn niet verzameld in Burum.”

Lees ook: Vruchtbare samenwerking tussen inlichtingendiensten. Data uit Burum leiden naar piraten en terroristen.

Het beste bewijs voor de relevantie van Burum, vindt Eichelsheim, is dat er nog altijd satellieten bijkomen. de Amerikaanse marktonderzoeker BCC Research verwacht jaarlijks 10 procent omzetgroei in satellietcommunicatie, tot 7,5 miljard dollar in 2022. De militaire sector is de grootste afnemer: die heeft satellieten nodig om in verafgelegen gebieden verbindingen te leggen.

Diverse bedrijven hebben zich gespecialiseerd in aftappen, zoals Ability, Stratign en Shoghi. De MIVD heeft eigen expertise. „Als klein land doen we het goed”, zegt Eichelsheim. Specifieke successen wil hij niet in de openbaarheid.

Defensie en Binnenlandse Zaken zouden volgens staatssecretaris Mona Keijzer (EZK) kijken of het satellietgrondstation verplaatst kan worden. Is al een nieuwe plek gezocht?

„Nee, we wachten eerst het TNO-onderzoek af. Dit probleem speelt overal waar 5G wordt ingevoerd – in heel Europa dus. Nederland is klein en zo plat als een pannekoek. We kunnen niet verhuizen naar een hoge berg zonder mobiel netwerk in de buurt.”

Wat zou een alternatief zijn? De Alpen, de Pyreneeën?

„Nog te vroeg om te zeggen. Het moet in ieder geval Europa zijn, anders hebben we niet dezelfde dekking. Samenwerken met een partnerland levert politieke en juridische compromissen op. Daarom willen dit op eigen bodem houden, met eigen mensen en onze eigen methodes.”

Lees ook: Toezichthouder: hoog risico op schenden van wet door inlichtingendiensten

Is verhuizing überhaupt uitvoerbaar voor de MIVD? Volgens toezichthouder CTIVD heeft u de infrastructuur voor de kabelinterceptie ook nog niet gereed. Er zou een hoog risico op onrechtmatige gegevensverwerking zijn.

„Zoiets vergt tijd. Daarom zijn we ook nog niet begonnen met het afluisteren van de kabel.”

Als dat al zo bewerkelijk is, is er dan wel tijd een compleet afluisterstation te verhuizen?

„Mobiele dekking rol je doorgaans vanuit de Randstad uit, en is meestal niet meteen in alle hoeken van het land beschikbaar. We gaan ervan uit dat we wel een paar jaar hebben. En die hebben we ook nodig.”

De telecomlobby vindt dat u innovatie blokkeert. U kijkt ook wel erg streng op de foto.

Eichelsheim lacht. „Streng? Welnee. Het was steenkoud die dag.”

Foto Kees van de Veen

    • Marc Hijink