Opinie

    • Ko Colijn

Bittere pil: Europa zonder garanties van INF-verdrag

Wapenbeheersing Amerika voelt zich gehinderd door het INF-rakettenverdrag, omdat het zo geen tegenwicht aan Chinese of Iraanse raketten kan bieden, schrijft .

Een Amerikaanse officier bij de ingebruikstelling van het Aegis Ashore afweersysteem tegen ballistische raketten in Deveselu, Roemenië, in mei 2016. Het ‘raketschild’, op de achtergrond te zien, is een variant van het Aegis-systeem van de Amerikaanse marine.
Een Amerikaanse officier bij de ingebruikstelling van het Aegis Ashore afweersysteem tegen ballistische raketten in Deveselu, Roemenië, in mei 2016. Het ‘raketschild’, op de achtergrond te zien, is een variant van het Aegis-systeem van de Amerikaanse marine. Foto Robert Ghement/EPA

Over deze Russische raket heeft lang onduidelijkheid bestaan, maar de Verenigde Staten zijn nu zeker van hun zaak: het is een kruisvluchtwapen dat vanaf de grond kan worden gelanceerd, al of niet met een kernkop, en met een bereik waarmee zo’n beetje elke Europese stad is te treffen. Van de raket – door de NAVO-landen SSC-8 gedoopt – zou Rusland de afgelopen jaren er honderd hebben gebouwd, en een deel ervan nu ook hebben opgesteld bij parate eenheden.

Sinds 2014 heeft Washington Moskou jaarlijks formeel gewaarschuwd dat het wapen een overtreding is van het zogeheten Intermediate-Range Nuclear Forces-verdrag (INF-verdrag). Maar op de jongste NAVO-vergadering, eerder deze maand in Brussel, stelde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Mike Pompeo, Rusland een ultimatum: als het niet binnen zestig dagen alsnog het INF-verdrag naleeft, stappen de VS eruit.

Dit verdrag, in 1987 getekend door Ronald Reagan en Michael Gorbatsjov, was een mijlpaal aan het einde van de Koude Oorlog. Het verbiedt de VS en Rusland om raketten voor de middellange afstand – 500 tot 5.500 kilometer – op te stellen op land; op oorlogsschepen of aan boord van vliegtuigen bleven ze toegestaan.

De NAVO-bondgenoten hebben zich intussen achter het Amerikaanse standpunt geschaard. Opmerkelijk is een brief van de ministers Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) en Bijleveld (Defensie, CDA) aan de Tweede Kamer, eind november, waarin zij schrijven dat Nederland zich ook „eigenstandig” van de schending heeft vergewist.

Overigens uiten de Russen ook tegenbeschuldigingen. Zo zou via het raketafweersysteem Aegis Ashore – vrijwel operationeel in Roemenië en in aanbouw in Polen – ook het afschieten van Mark 41-kruisraketten mogelijk zijn. En zij claimen dat Amerikaanse drones de bepalingen van het INF-verdrag doorkruisen.

Het verdrag vertoont zeker ouderdomskwalen. Sinds 2007 hebben de Russen geklaagd dat het verdrag eigenlijk niet eerlijk meer is. Het is een bilateraal akkoord tussen Rusland en de VS om een veiliger situatie in Europa te bereiken. Dat gebeurde door het gecontroleerd elimineren van Russische en Amerikaanse raketten die zonder voldoende waarschuwingstijd doelen in Europa zouden kunnen verwoesten. Maar landen als China, Taiwan, Iran, Israël, India en Pakistan zijn niet aan het verdrag gehouden en konden ongehinderd middellange-afstandsraketten ontwikkelen die wel Rusland maar niet de VS konden bereiken. Idealiter zou het INF-verdrag dus ook voor de nieuwelingen moeten gelden.

De VS waren niet ongevoelig voor dat argument: in 2007 dienden de twee landen bij de Verenigde Naties – nota bene sameneen ontwerpresolutie in met een voorstel tot ‘multilateralisering’. Dat redde het niet. En vermoedelijk is Rusland daarna begonnen met de conversie van kruisraketten voor gebruik vanaf schepen naar een vanaf land gelanceerde versie die nu onder vuur ligt.

In het INF-verdrag voorziet een speciale commissie in de mogelijkheid om problemen te bespreken en zo mogelijk op te lossen. Die is helaas al zestien jaar niet bijeengeweest. Alleen in december 2016 was er voor het eerst weer een – overigens vruchteloos – ‘klachtenuurtje’ georganiseerd. Te laat, het klimaat voor vergaande wapenbeheersing is er niet naar.

Bij een orthodoxe benadering is de schending door Rusland, ervan uitgaande dat de beschuldigingen juist zijn, ontoelaatbaar; pacta sunt servanda. Het Europese belang is allereerst dat de rakettencrisis van de jaren tachtig – over de plaatsing van Russische mobiele raketten en Amerikaanse (kruis-)raketten als antwoord – geen herhaling krijgt. Om plaatsing van ‘tegenraketten’ in Europa zit niemand te wachten, en NAVO-chef Stoltenberg heeft op zo’n debat al een voorschot genomen door die optie vrijwel uit te sluiten.

Daarbij komt dat er ook in de VS geluiden zijn om het INF-verdrag tegen het licht te houden. Amerikaanse bevelhebbers in het gebied van de Stille Oceaan hebben al eens laten horen dat de proliferatie van Chinese middellange-afstandsraketten hen vanwege INF hindert. Veel van de Chinese landraketten – die een bedreiging vormen voor Amerikaanse bases en vlootverbanden – zouden in de INF-klasse vallen. Vanuit Guam of Okinawa zouden de VS daar wel wat tegenover willen stellen, ware het niet dat het INF-verdrag hen dat verbiedt. John Bolton, de Nationale Veiligheidsadviseur, zou er niet rouwig om zijn van wapenbeheersing af te stappen: dat is in zijn ogen ‘eenzijdige ontwapening’ en een blok aan het been. Volgens The Washington Post is het 60-dagen-ultimatum een formaliteit: het INF-verdrag is al dood.

Dat schept een akelig dilemma. De Europeanen kunnen blijven eisen dat het INF-verdrag in zijn huidige vorm wordt nageleefd. Een strikte, bilaterale voortzetting zou inhouden dat globale Russische en Amerikaanse belangen dan ondergeschikt worden gemaakt aan de Europese. Zonder INF – en zonder Amerikaanse ‘tegenraketten’ – wordt van Europa de facto gevraagd voortaan genoegen te nemen met nucleaire afschrikking vanuit zee, of vliegtuigen, om de VS de ruimte te geven om wereldwijd het militaire antwoord te geven op dreigingen die niet direct de onze zijn. Dat was altijd onbespreekbaar; Europa had altijd de optie van een Amerikaanse land-based deterrent. Het INF-akkoord zo aanpassen dat er alleen in Europa geen middellangeafstandsraketten zijn, zou een diplomatiek huzarenstukje zijn, maar is heel ver weg.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Ko Colijn