Bij afwezigheid van VS keert de argwaan terug

Klimaatconferentie Amerikaanse delegaties op de klimaattop laten zien dat zij wél betrokken zijn. Toch heeft de afzijdigheid van de regering-Trump meer impact.

De klimaattop in Katowice.
De klimaattop in Katowice. Foto Agencja Gazeta/Reuters

Todd Stern zit in een hoekje van een van de vele restaurants in het immense complex in Katowice waar COP24 plaatsvindt, de 24ste conferentie van de partijen van het klimaatverdrag. Hij valt amper op, wordt door niemand aangesproken.

Dat was tijdens COP21, drie jaar geleden in Parijs, wel anders. Toen was Stern als belangrijkste onderhandelaar namens de VS, een van de hoofdrolspelers. Zelden verliet hij de achterkamertjes waar hij, samen met zijn Chinese tegenspeler, net zo lang onderhandelde tot er een akkoord lag waarvan hij zeker wist dat president Obama het zou ondertekenen.

Wat doet Stern nu in Katowice? In ieder geval is hij hier niet namens Obama’s opvolger Trump.

De Nederlander Yvo de Boer, voormalig chef van het VN-klimaatbureau en tegenwoordig werkzaam bij Gold Standard (voor het certificeren van klimaatcompensatie), heeft een dag eerder met Stern gesproken. Die probeert zicht te houden op de overwintering van de VS in de klimaatonderhandelingen, vertelt De Boer. Stern moet er volgens hem voor waken dat er geen stappen worden gezet die bij de terugkeer van een Democratische president tot problemen kunnen leiden.

Veel Amerikanen in Katowice willen graag laten zien dat ze het Klimaatakkoord van Parijs nog volop steunen. Onder de vlag We Are Still In werken meer dan 3.600 steden, staten, bedrijven en organisaties samen in een poging de onder Obama vastgestelde klimaatdoelen gewoon te halen. Ze beschouwen Trump slechts als tijdelijke sta-in-de-weg.

Die Amerikaanse pro-klimaatcoalitie is goed voor enig optimisme. En dat is hard nodig. Woensdagochtend meldde de Poolse voorzitter van de top, Michal Kurtyka, dat de gesprekken hopeloos vastzitten. „De manier waarop we tot nu toe hebben onderhandeld is uitgeput”, aldus Kurtyka.

Daarmee lijkt uit te komen wat Joseph Curtin, onderzoeker van het Ierse onderzoeksinstituut IIEA, in zijn recent verschenen studie Het Klimaatakkoord van Parijs versus het Trump-effect al voorspelde. Volgens Curtin kunnen de VS onder Trump flink wat zand in de raderen van de onderhandelingen strooien.

Vrijblijvend

Dat is het gevolg van de manier waarop ‘Parijs’ is opgezet. Obama zou een klimaatverdrag destijds nooit door het Congres hebben kunnen loodsen. Daarom mocht het akkoord niet juridisch bindend zijn. Alleen zo kon hij de deal zelf ondertekenen en het Congres negeren.

Ieder land mag zijn eigen klimaatplannen indienen, zonder daarop te worden afgerekend. Om te voorkomen dat het een tandeloos akkoord wordt, is er een mechanisme opgetuigd waardoor de plannen iedere vijf jaar moeten worden aangescherpt. De huidige beloftes zijn verre van voldoende, dat weet iedereen. Maar door ze steeds naar boven bij te stellen (naar beneden mag niet), kunnen de doelstellingen uiteindelijk toch worden gehaald.

Deze werkwijze scheelt ook in de kosten. Landen kunnen namelijk van elkaar leren en schaalvergroting maakt duurzame technologie steeds goedkoper. Dat maakt nieuwe maatregelen weer makkelijker – en zo is de cirkel rond. Curtin verwacht dat dit mechanisme wordt aangetast nu een grote economie als die van de VS, waar bovendien veel innovatie vandaan komt, daarin ontbreekt.

Lees ook: Klimaattop in Katowice: elk land zijn eigen smoes

De aantasting van dit ambitiemechanisme wordt waarschijnlijk pas over een paar jaar goed zichtbaar. In Katowice spelen twee andere door Curtin beschreven ‘Trump-effecten’ een grotere rol.

Allereerst is er een ‘moreel vacuüm’ ontstaan doordat een van de drie grote industrieblokken (naast de VS zijn dit China en de EU) zijn mond houdt. Daardoor is ook China opvallend stil. Europa vertelt weliswaar enthousiast over zijn langetermijnstrategie – maar klinkt als een roepende in de woestijn. Ook andere landen maken gebruik van die zwakte. Australië meldt zonder schroom dat het zijn beloftes niet kan nakomen, Brazilië overweegt Trump te volgen in het opzeggen van het klimaatakkoord.

Nog directer is de afwezigheid van de VS voelbaar bij de onderhandelingen over klimaatfinanciering. Obama stelde zich op als een gulle gever – op de valreep van zijn presidentschap maakte hij nog een paar miljard aan klimaatgeld vrij voor ontwikkelingslanden. Trump wil niet langer betalen voor het klimaatbeleid van anderen. Het succes van Parijs was mede te danken aan voldoende vertrouwen tussen arme en rijke landen. In Katowice overheerst als vanouds de argwaan.