Recensie

Uit schuldgevoel werd het meesterlijke ‘Roma’ geboren

Drama ‘Roma’ is de meest autobiografische film van de Mexicaanse regisseur Alfonso Cuarón. De film volgt een huishoudelijke hulp en kinderoppas die een onmisbare rol speelt in een middenklassegezin.

‘Roma’: schitterende scènes combineren lyriek met het alledaagse.
‘Roma’: schitterende scènes combineren lyriek met het alledaagse.

Liefdevol liggen huishoudelijke hulp Cleo en een van de kinderen van wie zij de oppas is doodstil hoofd aan hoofd. De scène speelt zich af op het dak van het appartement waar de gegoede familie woont die Cleo in dienst heeft. Vlak ervoor hing zij nog de was op, nu speelt zij met het jongetje.

De schitterende scène combineert lyriek met het alledaagse en verweeft de onschuldige kinderblik met die van volwassenen. Roma is na de melancholieke road movie Y tu mamá también (2001) Alfonso Cuaróns meest autobiografische film, een reconstructie van zijn eigen jeugd.

Het in fraai zwart-wit gefilmde Roma is gesitueerd in het Mexico van begin jaren zeventig maar zegt misschien nog wel meer over het heden als het gaat om het samenspel van ras, klasse en man-vrouwverschillen. De Mexicaanse regisseur Alfonso Cuarón (1961), die meestal in Hollywood werkt, keert met zijn Gouden Leeuw winnende film terug naar zijn geboorteland. Hij geeft een gezicht en stem aan iemand die veelal onzichtbaar blijft.

Roma volgt het wel en wee van Cleo, een huishoudelijke hulp en kinderoppas die een onmisbare rol speelt in een middenklassegezin. De film is opgedragen aan Liboria (‘Libo’) Rodríguez, de Mexicaanse vrouw die vroeger voor hem en zijn familie zorgde. Libo stond model voor de zachtmoedige en waardige Cleo. Cuarón bouwde een gedetailleerde replica van zijn vroegere ouderlijke huis en stopt Roma vol historische details, van de popmuziek uit die tijd tot een bloederig neergeslagen studentenopstand, de slachting op Corpus Christi. Cleo en haar beste vriendin Nancy, die ook in dit huishouden werkt, spreken onderling in het Mixtec-dialect, de taal van de inheemse bevolking uit de provincie Oaxaca. Niet toevallig de plek waar Libo Rodríguez ook vandaan komt. Een arme streek die ver weg ligt van de wijk Colonia Roma in Mexico City, waar Cleo naast haar huishoudelijke werk vier kinderen en de hond onder haar hoede heeft. Cleo wordt sterk neergezet door Yalitza Aparicio, een onderwijzeres die voor het eerst acteert.

Beweegredenen

In een interview met filmvakblad Variety deed Cuarón zijn beweegredenen uit de doeken om deze autobiografische film te maken: „Het komt waarschijnlijk voort uit mijn eigen schuldgevoel over sociale dynamiek, klassen- en rassendynamiek. Ik was een witte jongen uit een middenklassegezin die leefde in een bubbel.” In 2006, na het filmen van Children of Men, ontstond bij Cuarón het idee om een film te maken over de vrouw die hem liefdevol opvoedde. Wie is zij?

Roma koppelt haar verhaal aan dat van moeder Sofia. Beide vrouwen krijgen te maken met lafhartige mannen die hen op een of andere manier in de steek laten. „Wat ze ook tegen je zeggen, wij vrouwen staan er altijd alleen voor”, zegt Sofia op een gegeven moment tegen Cleo. Zowel Sofia als Cleo gaat door een crisis maar beiden komen er sterker uit.

Het sterke van Roma is dat de film niet de makkelijkste weg kiest. Cleo is geliefd bij de kinderen, met wie zij lief speelt. Zij wordt niet uitgebuit maar overwegend goed behandeld. Als Sofia tegen Cleo uitvalt, is dat verklaarbaar uit de frustratie over haar echtgenoot. Wel maakt Cuarón in een mooie scène duidelijk dat er een machtsverschil is, met een duidelijke hiërarchie. Zo hebben Cleo en Nancy hun eigen vertrekken, op gepaste afstand van het gezin. Als Cleo op een avond televisie kijkt met het hele gezin blijkt subtiel hoe de verhoudingen liggen. Sofia en de kinderen zitten op de bank, Cleo zit daarnaast op een kussentje op de vloer. Een van de kinderen heeft haar arm om Cleo heengeslagen maar als Sofia haar vraagt thee te maken, wordt deze idylle verstoord. Cleo maakt alleen deel uit van de familie als dat toegelaten wordt.

Cuarón staat bekend om zijn karakteristieke stijl, met veel lange takes waarin de camera vrijelijk rond beweegt. Een stijl die het best te zien is in Gravity, zijn voorlaatste film. Omdat zijn vaste cameraman, Emmanuel Lubezki, niet beschikbaar was, deed Cuarón zelf het camerawerk. De stijl is hetzelfde, met hier vooral halve en hele cirkelbewegingen van de camera in lange, niet-gemonteerde takes. Zo volgt de camera in een van de eerste scènes Cleo, die in allerlei kamers van het luxe appartement haar werk doet. Het shot van 360 graden introduceert Cleo en haar werklast, maar ook de vele vertrekken van het huis. Een huis dat de kijker zo feilloos leert kennen.

Er zitten twee technische hoogstandjes in Roma, juist doordat de – ongetwijfeld ingewikkelde – logistiek achter het shot onzichtbaar blijft. In een ervan bezoekt de zwangere Cleo het dorp waar haar minnaar Fermín zich verschuilt – hij verdween toen zij zwanger bleek. De camera volgt haar als zij aankomt op de plek waar ook een circus staat. Ze loopt door een drukke massa, passeert een levende kanonskogel (die precies op het goede moment de lucht in wordt geschoten) en eindigt bij het veld waar Fermín kungfu-oefeningen doet.

Nog virtuozer is de in één take gedraaide scène waarin Cleo en de bij het gezin inwonende oma een babybedje kopen in een warenhuis. De camera staat binnenin het warenhuis, volgt de twee vrouwen door de winkel en passeert op een cruciaal moment de grote ramen waar net luidruchtig demonstrerende studenten langskomen. Even later, nog steeds in hetzelfde shot, zijn de twee getuige van een paramilitaire groep, onder wie Fermín, die achter een paar studenten aanjaagt die hun toevlucht zoeken in het warenhuis.

Alleen al dat shot toont de grote klasse van Cuarón. Het is niet virtuoos om het virtuoos zijn maar heeft een functie. Hier worden de kleine en grote geschiedenis op zowel spectaculaire als ontroerende wijze voor even samengebracht. Net zoals Cleo voor altijd haar stempel drukt op het gezin waarvoor zij zorgt, raakt hier de geschiedenis voor eventjes het leven van Cleo. En dan moet haar grote, diep ontroerende catharsis nog komen.

Roma is vanaf 14/12 te zien op Netflix. De op 65mm gedraaide film draait vanaf die datum ook in enkele filmtheaters, waaronder Eye Filmmuseum.
    • André Waardenburg