Toch een nieuw referendum of geen deal? De vijf opties voor de Britse politiek

Brexit Welke mogelijkheden liggen er op tafel, nu de Britse premier Theresa May de stemming over haar deal heeft uitgesteld?

Minister-president Mark Rutte ontvangt zijn Britse ambtgenoot Theresa May voor een werkontbijt op het Catshuis.
Minister-president Mark Rutte ontvangt zijn Britse ambtgenoot Theresa May voor een werkontbijt op het Catshuis. Foto Koen van Weel/ANP

Een hoge Britse ambtenaar pakte tijdens een achtergrondgesprek op zijn ministerie in Londen een stapeltje papieren en deed alsof hij het in de lucht gooide. Op zijn bureau vitaminesupplementen. Wallen onder zijn ogen. De vraag die dit toneelstukje ontlokte: hoe voelt het om twee jaar lang te onderhandelen met de EU om vervolgens te moeten constateren dat uiteindelijk alles nog op losse schroeven staat? Frustrerend, kennelijk. Toch is dat de realiteit nu May de stemming over haar deal heeft ingetrokken: alle mogelijkheden liggen opnieuw op tafel.

1. ‘Noorwegen’

Dit is een optie die aangehangen wordt door invloedrijke ministers als Amber Rudd (Sociale Zaken) en ogenschijnlijk het beste van beide werelden biedt. Noorwegen is geen EU-lid, maar neemt wel deel aan de interne markt. Vertaald naar de Britse situatie: wel een Brexit en dus de referendumuitslag eerbiedigen, maar geen economische schade. Het klinkt aanlokkelijk, maar er zijn grote obstakels.

Noorwegen is wel onderdeel van de Europese economische ruimte, maar niet van de douane-unie. Dat betekent dat op de Noors-Zweedse grens douaneposten noodzakelijk zijn, iets wat absoluut uitgesloten is voor de grens op het Ierse eiland.

Zelfs als de Britten na de Brexit zo’n nauwe relatie met de EU willen, zullen ze eerst op goede voet met de EU moeten uittreden. Dat betekent aan de voorwaarden voldoen van het uittredingsakkoord, inclusief de noodoplossing voor de Ierse grens, waar May in het Lagerhuis geen meerderheid voor heeft.

2. Nieuw referendum

Wat tot voor kort als een fantasie van verbeten Remainers werd gezien, kan nu zo maar gebeuren. Als May inziet dat de politiek er niet uitkomt, kan ze een draai maken en voorstander worden van een nieuw referendum. Britse kiezers zullen zich dan moeten uitspreken over haar deal.

Het zal dan lastig worden voor Labourleider Jeremy Corbyn zijn weerstand te handhaven. Grote delen van zijn partij willen al dat Corbyn zich hiervoor hard maakt. De Britse regering moet wel toestemming krijgen van alle andere 27 EU-lidstaten om de Brexit een paar maanden uit te stellen voor het regelen van een referendum. Als de Britten liever bij de EU blijven mag dat, oordeelde het Europees Hof deze week.

Volg het laatste nieuws via ons liveblog

3. Verkiezingen

De uitweg die geen oplossing biedt. Er zijn twee routes die naar nieuwe Lagerhuisverkiezingen leiden. Labour kan de komende weken een motie van wantrouwen indienen in het Lagerhuis. Als daar een meerderheid voor is, breekt er een periode van twee weken aan om een nieuwe regering te vinden die wél op steun kan rekenen. Blijft dat uit, dan komen er na 2015 en 2017 ook in 2018 Lagerhuisverkiezingen. De kans van slagen is klein. De Noord-Ierse gedoogpartner van May heeft gezegd zo’n motie niet te steunen en zelfs Tories die May meer dan beu zijn, willen Labour niet de kans bieden de macht te veroveren.

May kan ook zelf proberen haar deal inzet te maken van een stembusgang. Om vervroegde verkiezingen uit te schrijven, heeft zij in het Lagerhuis een tweederde meerderheid nodig. Het gevaar is dat een verkiezing die louter over de Brexit-deal gaat de Tories en Labour bijkans zou splijten.

Lees ook het interview met de Schotse minister Foina Hyslop, die hoopt dat de Brexit wordt afgeblazen: ‘Ramp van ‘no deal’ hoe dan ook vermijden’

4. Deal May aanvaarden

De Europese tour van May deze week zal geen enorme veranderingen opleveren. Haar manoeuvreer-ruimte is miniem. De zogenoemde backstop, de noodoplossing die de grens op het Ierse eiland ‘onzichtbaar’ moet houden, zal niet van tafel verdwijnen. De Ierse regering staat erop, net als de Europese Commissie. De Britten zullen zich op juridisch bindende wijze moeten committeren aan het in werking treden van de noodoplossing als dat nodig is.

De EU kan May wel tegemoetkomen door uit te leggen dat Brussel ook liever wil dat er een alternatief komt, zoals een nieuw Brits-Europees vrijhandelsverdrag. May zal veel overtuigingskracht nodig hebben om de woedende Tories en haar Noord-Ierse gedoogpartner te overtuigen dat een Europees inlegvel in het uittredingsakkoord genoeg zekerheden biedt om met de deal in te stemmen.

Via een woordvoerder liet premier May dinsdag weten haar Brexit-deal uiterlijk 21 januari opnieuw in stemming te willen brengen. Dat is twee maanden en een dikke week voor de Brexit. De angst voor no deal zal groot zijn, in het land, op de aandelenmarkten, bij bedrijven en dus ook in het Lagerhuis. May speelt met de tijd en voert zo de druk op.

Ze stelt collega-politici ook een wezenlijke vraag. Zijn zij bereid terug te keren naar hun kiesdistricten om uit te leggen dat ze een acceptabele uitweg hebben weggestemd? Er zullen hardliners zijn die hier volmondig ja op antwoorden. May hoopt dat er op zijn minst 326 Lagerhuisleden zijn die de deal uiteindelijk toch accepteren.

5. No deal

Als politici geen uitweg vinden en er geen meerderheid ontstaat voor de deal van May of een alternatief, zal het Verenigd Koninkrijk zonder deal de EU verlaten. De Brexit-datum, 29 maart, is immers in de wet opgenomen. Voorstanders noemen dit niet meer no deal, maar een Brexit met een ‘dun akkoord’, aangezien de Britten en de EU allebei lid zijn van de Wereldhandelsorganisatie en afspraken zullen maken om de grootste chaos (luchtverkeer, handel) te voorkomen. Economen van de Bank of England en het Britse ministerie van Financiën waarschuwen echter dat het Verenigd Koninkrijk in dit scenario in een gigantische financiële crisis terechtkomt.

Correctie (11 december 2018): in een eerdere versie van dit artikel stond in het fotobijschrift dat premier Rutte premier May ontvangt voor een werklunch. Dat klopt niet, het bezoek had de vorm van een werkontbijt. Het bijschrift is aangepast.