Parlementaire stemming Brexit gaat dinsdag niet door

Volgens May “bestaat er veel steun voor de belangrijke aspecten van de deal” maar kan het Lagerhuis het over het ultieme struikelblok, de noodoplossing voor Noord-Ierland, niet eens worden.

Beeld afkomstig van Reuters.

Wekenlang zei Theresa May hetzelfde: dinsdag 11 december zal het Lagerhuis stemmen over haar Brexit-deal. Erop of eronder. Een andere smaak bestond niet. Groot verzet tegen haar Brexit-deal? “Dit is de beste deal voor het Verenigd Koninkrijk”, hield ze keer op keer vol. Ruzie met fractiegenoten en de Noord-Ierse unionisten, haar gedoogpartner? Onzin, verzekerde ze met regelmaat. Heronderhandelen in Brussel? “Nee. Deze deal is het hoogst haalbare”, meende de premier. Verkiezingen of een nieuw Brexit-referendum? “Dat zou de verdeeldheid in het land alleen maar aanwakkeren”, waarschuwde May.

En toch maakte Theresa May de draai. Rond half vier lokale tijd zei May in het Lagerhuis dat ze de stemming uitstelt. Wanneer de stemming dan wel moet plaatsvinden, liet de premier in het midden. Volgens May heeft zij de afgelopen weken “goed geluisterd naar de wensen van de parlementsleden”. Die stelling werd met hoongelach in Westminster ontvangen. Volgens May “bestaat er veel steun voor de belangrijke aspecten van de deal” maar kan het Lagerhuis het over het ultieme struikelblok, de noodoplossing voor Noord-Ierland, niet eens worden. May: “Het is een feit dat de hard bevochten vrede in Noord-Ierland afhankelijk is van een onzichtbare grens met Ierland [...] De uitdagingen die hiermee gepaard gaan, moeten worden aangepakt.”

De premier concludeerde dat als ze de stemming door zou zetten, het akkoord het morgen niet zou halen. Ondanks het hoongelach en het besef dat haar dinsdag een enorme nederlaag boven het hoofd hing, stelde de premier: “Het is mijn stellige overtuiging dat de meerderheid van de parlementariërs hier een Brexit-akkoord wil.”

Volgens de afspraken moet er voor 21 januari volgend jaar gestemd zijn. Eurosceptici vrezen dat de premier de stemming zolang mogelijk uit zal stellen zodat er voor het Lagerhuis uiteindelijk een rechtlijnige keuze overblijft: Mays herziene Brexit of geen deal. Politiek leiders, pro- en tegen Brexit, verweten May maandag de interne partijpolitiek boven het landsbelang te stellen. De Schotse premier Nicola Sturgeon stelde zelfs dat May met het uitstellen van de stemming “haar verantwoordelijkheid uit de weg ging”.

Dag vol geruchten

De verklaring van de premier kwam na een dag vol geruchten en tegenstrijdig nieuws. ’s Ochtends bezwoeren woordvoerders van May nog dat de stemming doorging. Aan het einde van de ochtend was er telefonisch overleg met haar ministers. Na dat gesprek zwichtte May. Ze had campagne gevoerd om haar deal te verkopen aan kiezers, televisie-interviews gehouden, op de radio vragen beantwoord. Ze was afgereisd naar Noord-Ierland, Schotland en Wales om ook in de andere landen van het Verenigd Koninkrijk haar plan te verkopen, ook al was het al dagenlang duidelijk dat de steun voor haar deal niet toenam.

May zag in dat ze de druk van haar partijgenoten en collega-ministers niet langer kon weerstaan. Haar Brexit-deal zou met een grote meerderheid worden weggestemd op dinsdagavond. Zelfs een doordouwer als May, geoefend in het negeren van ruis en gekakel, zag in dat ze zichzelf naar de slachtbank zou leiden. Een groot verlies kon het einde van partijleiderschap betekenen, haar regering doen wankelen en de politieke stabiliteit nog verder aantasten.

Wat nu?

De grote vraag is: wat nu? Op 13 en 14 december komen EU-regeringsleiders bijeen in Brussel voor een reguliere top. Brexit stond niet op de agenda. Het gesprek zou over migratie, de interne markt en de komende meerjarenbegroting gaan. Maar als het aan May ligt, verandert dat.

Lees ook: Rekenkamer: Brexit zonder deal kost Nederland 2,3 miljard euro

De Ierse premier Leo Varadkar liet maandag weten dat May een heilloze weg bewandelt. “Dit is de enige deal die op tafel ligt”, zei Varadkar. “Het is niet mogelijk een aspect van de overeenkomst opnieuw te bekijken zonder alles opnieuw te wegen.” Met andere woorden, alleen als May bereid is deelname aan de interne markt te accepteren, inclusief vrij verkeer van personen, is de Ierse premier bereid de voorwaarde los te laten voor een noodoplossing die de grens tussen Ierland en Noord-Ierland ‘onzichtbaar’ houdt.

Mogelijk ten val

De premier zal proberen de onderhandelingen open te breken. Opnieuw wil ze praten over de noodoplossing voor de grens op het Ierse eiland. Het idee dat Noord-Ierland, als onderdeel van de Europese interne markt, op afstand komt te staan van de rest van het Verenigd Koninkrijk was voor tientallen Conservatieve Lagerhuisleden de belangrijkste reden om de deal van May af te wijzen. Ook vinden ze het onacceptabel dat de Britse regering niet op eigen houtje kan besluiten een einde te maken aan de noodoplossing, waardoor het gehele Verenigd Koninkrijk in een douane-unie met de EU belandt. En dat betekent dat het VK geen nieuwe handelsafspraken kan maken zolang de back-stop van kracht is.

Nog een keer afreizen naar het Brusselse Schuman-plein is mogelijk het enige wat de Britse politiek May nog gunt. Maar het is nog maar de vraag of de EU ook met een heronderhandeling akkoord gaat. Een woordvoerder van EU-president Jean-Claude Juncker was maandagochtend stellig: “We gaan niet heronderhandelen.” Als het May niet lukt de deal inhoudelijk en niet louter cosmetisch te verbeteren, lijkt het een kwestie van tijd totdat ze ten val wordt gebracht. Labour zinspeelt al ruim een week op een motie van wantrouwen in het Lagerhuis.

Labour herhaalde maandag nog maar eens de boodschap dat wat hen betreft de Tory-regering moet vallen. “De overheid heeft de controle verloren over de zaken en is totaal in verval”, stelde Labour-leider Jeremy Corbyn met forse stemverheffing in Westminster. “Het heeft geen zin voor de premier om steeds weer met hetzelfde akkoord op de proppen te komen, aangezien het duidelijk niet door het parlement wordt gesteund.”

Labour liet afgelopen weekend weten bereid te zijn een minderheidsregering te vormen als de deal van May sneuvelt. Probleem voor links is dat het enige wat de Tories verenigt, de angst is de macht over te dragen aan Jeremy Corbyn en Labour. Gedoogpartner DUP heeft gezegd tegen een motie van wantrouwen te stemmen. Zolang die belofte standhoudt, is er geen meerderheid om de regering ten val te brengen, de snelste route naar verkiezingen. Een nieuwe stembusgang, de derde in vier jaar tijd, biedt evenmin een garantie op een helder Brexit-beleid: Labour en de Conservatieven zijn beide intern diep verdeeld over uittreding.

Coup bij de Tories

De hardliners bij de Tories preluderen op een coup om May weg te krijgen als partijleider. Oud-ministers Esther McVey, Dominic Raab en Boris Johnson lieten de afgelopen dagen merken beschikbaar te zijn als opvolger. Alleen: als de Britse standpunten ongewijzigd blijven, kan een nieuwe premier waarschijnlijk evenmin veel voor elkaar krijgen. Stephen Crabb, een Conservatief Lagerhuislid uit Wales en loyaal aan May, hield het Lagerhuis vorige week een spiegel voor. “Deze deal is ook onze deal. Wij hebben in het Lagerhuis met onze standpunten en rode lijnen dit akkoord mede vormgegeven”, zei Crabb. Dat is een constatering waar honderden van zijn partijgenoten echter niet aan willen.

Het Europees Hof van Justitie zorgde maandag voor reuring door te erkennen dat het Verenigd Koninkrijk het voornemen uit te treden eenzijdig kan intrekken. De groeiende groep politici en activisten die verlangen dat May een nieuw referendum regelt, voelen zich gesteund door de interpretatie van Europees recht door het Luxemburgse Hof dat door Brexiteers zo verfoeid wordt. Peilingen tonen aan dat steeds meer Britten bij de EU willen blijven, maar een nieuwe campagne zal nog feller, nog splijtender en nog rauwer worden dan die van 2016.

Lees ook: Als het Verenigd Koninkrijk de Brexit wil stopzetten, hoeft het daarvoor de andere EU-lidstaten niet te raadplegen.

Tot op het bot verdeeld

Een nieuw referendum biedt ook niet onmiddellijk de gewenste helderheid. Als bijvoorbeeld 51 procent van de Britten ervoor kiest om in de EU te blijven, is dat dan een mandaat om hen serieuzer te nemen dan de 52 procent uit 2016 en zo de Brexit van tafel te vegen? Niet voor niets zei May daarom maandag: “Met een tweede referendum riskeren we opnieuw verdeeldheid in dit land, terwijl wij - als het Lagerhuis - juist voor eenheid moeten zorgen.”

De totale onzekerheid was na Mays toespraak in het Lagerhuis terug te zien aan de koersen: het pond sterling stond er in geen twintig maanden tijd zo slecht voor. De Britse politiek is tot op het bot verdeeld: er is een meerderheid tegen de deal van May, maar geen meerderheid voor een andere koers. In de Britse wet is inmiddels opgenomen dat het Verenigd Koninkrijk op 29 maart uit de EU treedt. De Britten stevenen vooralsnog struikelend af op het ontwrichtende No Deal-scenario.