Britten mogen zich nog bedenken

Uitspraak EU-Hof van Justitie Het Verenigd Koninkrijk mag volgend jaar tot het laatste moment voor de deadline van 29 maart nog afzien van een Brexit.

Andy Rain/EPA

Het Europese hof van Justitie in Luxemburg heeft geconcludeerd dat EU-lidstaten het recht hebben de uittredingsprocedure (artikel 50 van het EU-verdrag) eenzijdig terug te draaien en onder de huidige voorwaarden lid te blijven van de EU. De ultieme route om uit de chaos van de Brexit te ontsnappen is springlevend – zo zullen tegenstanders van de Brexit het oordeel van het Europese Hof bekijken. Voorstanders van de Brexit, zoals premier Theresa May en Labour-leider Jeremy Corbyn, zullen het oordeel van de magistraten afdoen als irrelevant: 17,4 miljoen Britten hebben gestemd voor uittreden en zo zal het geschieden.

Onder leiding van president Koen Lenaerts oordelen de rechters dat een lidstaat „niet gedwongen kan worden de Europese Unie te verlaten tegen zijn wil in.” Een EU-lid naar de uitgang dwingen is volgens het EU-Hof in strijd met het Europese beginsel om een „almaar hechtere unie van de volkeren van Europa” te scheppen.

Niet alleen kan de Britse regering besluiten de Brexit niet uit te voeren, het Verenigd Koninkrijk (VK) kan onder de huidige voorwaarden verder gaan als EU-lid, aldus de rechters. Dat betekent dat de Britten hun korting op de Europese begroting en uitzonderingsclausules behouden.

Dat is belangrijk voor het interne Britse debat. Brexiteers waarschuwden dat als de Brexit ongedaan gemaakt zou worden, de rest van de EU de Britten het mes op de keel zou zetten: blijven zou alleen mogen als het VK ieder vorm van speciale behandeling op zou geven. Maar volgens het Europese Hof is dat dus niet zo.

Lees ook: Rekenkamer: Brexit zonder deal kost Nederland 2,3 miljard euro

Pauzeknop

De mogelijkheid om niet uit te treden geldt ook als de Britten bij de EU aankloppen om de uittredingsprocedure op te schorten. Voor een druk op de pauzeknop is unanimiteit vereist bij de 28 EU-leden. Dat betekent dat de Britse politiek in de aanstaande spannende dagen kan besluiten de Brexit via een referendum opnieuw voor te leggen aan de kiezers.

Een nieuw referendum wettelijk regelen en deugdelijk organiseren kost op zijn minst 22 weken. Dat betekent dat de Britse regering in Brussel uitstel moet vragen voor het uittreden, nu gepland op 29 maart om 23 uur Britse tijd. Als de Britten vervolgens na de stembusgang besluiten in de EU te blijven, volstaat volgens het EU-Hof een „ondubbelzinnige en onvoorwaardelijke” schriftelijke mededeling aan de Europese Raad dat het Verenigd Koninkrijk niet uittreedt. De Britten mogen dus geen voorwaarden stellen aan de voortzetting van hun lidmaatschap. Ze mogen niet alsnog eisen dat ze een noodrem krijgen om vrij verkeer van personen op te schorten om migratie te beperken, zoals oud-premier David Cameron in 2016 wenste.

Voorbarig

Het EU-Hof loopt vooruit op de ontwikkelingen in Londen. Een nieuw referendum en een toenemende oproep om toch lid te blijven zijn pas politiek bespreekbaar nadat Theresa May op dinsdagavond de stemming over haar Brexit-akkoord in het Lagerhuis verloren heeft.

Behalve de premier en enkele loyale ministers verwacht niemand in de Britse politiek dat May de stemming wint. Maar wat gebeurt er als de deal is weggestemd? Wordt May gedwongen af te treden? Vindt er een coup plaats binnen de Tories? Ruiken de hardliners binnen de Tories hun kans? Zullen gematigde ministers op een zo zacht mogelijke Brexit aansturen, waar het VK net als Noorwegen onderdeel blijft van de interne markt? Stevent de Britse politiek slaapwandelend af op het rampzalige No Deal-scenario?

Afgelopen weekend oefenden ministers en partijgenoten druk uit op May om de stemming die gepland staat voor dinsdag in te trekken. Er is geen steun voor haar deal en mocht May de stemming verliezen dan breekt chaos uit in het Lagerhuis. Het is verstandiger eerst terug te keren naar Brussel om opnieuw te onderhandelen over een noodoplossing voor de grens op het Ierse eiland, die bij de Tories zo verfoeid wordt, vinden oud-ministers Dominic Raab en Boris Johnson. Als May een betere deal heeft, kan ze volgens die logica haar pakket in het Lagerhuis in stemming brengen.

May weigert vooralsnog toe te geven. Niet wordt uitgesloten dat de cruciale stemming van dinsdagavond wordt uitgesteld.

Correctie (10 december 2018): Niet Rosario Silva de Lapuerta, maar Koen Lenaerts zat het hof voor. Hierboven is dat aangepast.