Aleksejeva bleef vechten voor de Russische democratie

Ljoedmila Aleksejeva (1927-2018) Ljoedmila Aleksejeva, een van de grondleggers van de Russische mensenrechtenbeweging is overleden. Ze had gehoopt te sterven in Rusland als democratische rechtsstaat. Dat bleef een droom.

Mensenrechtenactiviste Ljoedmila Aleksejeva, hier in 2016, overleed op 91-jarige leeftijd.
Mensenrechtenactiviste Ljoedmila Aleksejeva, hier in 2016, overleed op 91-jarige leeftijd. Foto John MacDougall / AFP

In 2007, op haar tachtigste verjaardag, deed Ljoedmila Aleksejeva een voorspelling die eigenlijk een wensdroom was. „Ik weet niet of ik het nog ga meemaken”, zei de mensenrechtenactivist, „maar in 2017 zullen we een democratische rechtsstaat zijn!”

In 2017, op haar negentigste verjaardag, was die Russische rechtsstaat nog geen werkelijkheid geworden. Wel kreeg Aleksejeva Vladimir Poetin op de thee – de man die ze zo lang had bekritiseerd. Commentatoren waren verontwaardigd, maar Aleksejeva ontving de Russische president beleefd.

„Toen ik begon met dit werk dacht ik aan de gevangenisstraf die ze me zouden gaan geven”, zei Aleksejeva tegen Poetin. „Dat op een dag de president me zou komen feliciteren is nooit bij me opgekomen.”

De realisatie van haar levenswerk maakte ze – ondanks een lang leven – niet meer mee. Zaterdag overleed Ljoedmila Aleksejeva op 91-jarige leeftijd, in een Moskous ziekenhuis. Ze was een van de grondleggers van de Russische mensenrechtenbeweging en voorzitter van de Moskouse Helsinkigroep. Tot op hoge leeftijd bleef ze zich inzetten. Nog in 2009 werd ze, 82 jaar oud, tijdens een demonstratie opgepakt. Voor haar werk kreeg ze vele internationale onderscheidingen, waaronder de Sacharovprijs en de Légion d’honneur.

Stalins zuiveringen

Ljoedmila Michajlovna Aleksejeva (geboren in 1927) groeide op in de schaduw van Stalins zuiveringen. In 1937 tekende de directeur van de corporatie waar haar vader werkte een ‘bekentenis’. 297 medewerkers werden gefusilleerd of naar de Goelag-kampen afgevoerd. Aleksejeva’s vader ontsprong de dans – hij zou later sneuvelen aan het front bij Leningrad.

Aleksejeva groeide op als overtuigd communist. De eerste twijfels kwamen op de universiteit, waar ze geschiedenis en archeologie studeerde. In de jaren zestig werd Aleksejeva’s Moskouse appartement een ontmoetingsplek voor dissidenten en een opslag voor samizdat – verboden literatuur die activisten in eigen beheer begonnen uit te geven. Toen ze in 1968 werd ontslagen bij de uitgeverij waar ze werkte, was ze redacteur van het clandestiene tijdschrift Kroniek van de lopende gebeurtenissen. Dat deed verslag van mensenrechtenschendingen in de Sovjet-Unie.

Lees ook: Slachtoffers van Stalin herdenken is te politiek in Poetins Rusland

Dissidentenbeweging

In 1975 tekende de Sovjet-Unie de zogenoemde Helsinki-akkoorden, die voor ontspanning moesten zorgen tussen Oost en West. De akkoorden bevatten passages over fundamentele rechten als het recht op vrije meningsuiting. In 1976 richtte een groep vooraanstaande dissidenten, waaronder natuurkundige Andrej Sacharov, een organisatie op die erop wilde toezien dat de Sovjet-Unie zich hieraan zou houden. Ljoedmila Aleksejeva bleef tot haar dood voorzitter van deze zogenoemde Moskouse Helsinkigroep, die uitgroeide tot een van de belangrijkste mensenrechtenorganisaties van Rusland.

In 1977 moest Aleksejeva, die ieder moment kon worden aangehouden, de Sovjet-Unie verlaten. In de Verenigde Staten schreef ze De geschiedenis van de andersdenkenden in de USSR, nog steeds een standaardwerk over de dissidentenbeweging. In 1993 keerde ze – anders dan veel andere dissidenten – terug naar Rusland.

Ze werd door Poetin benoemd tot lid van de presidentiële raad voor de mensenrechten. Maar ze was ook een leidende figuur in de beweging ‘Strategie-31’, die zich inzette voor het demonstratierecht in Rusland. Nog in 2014 eiste ze in een openbare brief dat Rusland zijn troepen uit Oost-Oekraïne zou terugtrekken.

Haar overlijden maakte zondag een golf van reacties los in Rusland. De afgelopen jaren was Aleksejeva uitgegroeid tot een symbool – een van de laatste overlevenden van een generatie die de Sovjet-Unie veranderde.