‘Etty Hillesum hielp kinderen ontsnappen uit Westerbork’

Dat blijkt uit de memoires van de Joodse verzetsheld Ies Spetter, vertelt literatuurwetenschapper Bettine Siertsema zaterdag in Trouw.

Twee originele goederenwagons op het herinneringscentrum Kamp Westerbork tijdens de herdenking in 2015 dat Westerbork toen zeventig jaar geleden werd bevrijd. Fotot Siese Veenstra/ANP

De Joodse juriste en schrijfster Etty Hillesum heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog geholpen enkele kinderen te laten ontsnappen uit Kamp Westerbork, zodat die daarna konden onderduiken. Dat meldt dagblad Trouw zaterdag op basis van onderzoek van literatuurwetenschapper Bettine Siertsema.

De hulp van Hillesum bij de ontsnapping is opmerkelijk, omdat zij lang tegen onderduiken was. Het maakt haar binnen de Joodse gemeenschap omstreden. Nu blijkt dat ze kort voor haar dood in 1943 van standpunt moet zijn veranderd.

Het verstoorde leven

De Joodse Hillesum (1914-1943) is vooral bekend door het dagboek dat ze bijhield tijdens de eerste oorlogsjaren: Het verstoorde leven. Dat werd in 1981 uitgebracht en is over de hele wereld verkocht. Ze weigerde onder te duiken, omdat ze “het lot van haar volk” wilde delen en de Duitsers niet wilde haten. Ze probeerde ook anderen van deze visie te overtuigen.

Hillesum werd begin september 1943 vanuit Westerbork gedeporteerd naar concentratiekamp Auschwitz en is daar dat najaar door de nazi’s vermoord.

Joodse Raad in Westerbork

Uit de memoires van de Joodse verzetsheld Ies Spetter (1921-2012) blijkt nu dat Hillesum tegen het einde van haar leven anders over onderduiken moet zijn gaan denken. De twee werkten samen op een afdeling van de Joodse Raad in Westerbork. De Joodse Raad was een door de Duitse bezetter in het leven geroepen Joodse organisatie die de Joodse gemeenschap in Nederland moest besturen. Spetter schrijft over die periode in documenten die Siertsema, docent aan de Vrije Universiteit, vond in het archief van het het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD):

“Samen met een vriendin, Mr. Hillesum, slaagde ik erin enkele kinderen uit het kamp te smokkelen. Mijn vrouw ging ze daar halen en bezorgde ze verder.”

Als literatuurwetenschapper die gespecialiseerd is in Holocaustgeschiedenissen zegt Siertsema dat ze meteen wist dat die passage over Etty Hillesum ging. Hillesum was jurist en liet zich graag met de academische titel Mr. aanspreken, zegt zij in Trouw.

Niet bekend wie de kinderen waren

Het is niet bekend wie de kinderen waren die Hillesum hielp ontsnappen. Ook is niet duidelijk om hoeveel kinderen het precies ging.

De Joodse verzetsheld Spetter werd in 1943 gevangen genomen door de Duitsers. Ook hij kwam in Auschwitz terecht. Toen de bevrijding naderde, wist hij te ontsnappen. Na de oorlog emigreerde Spetter naar de VS waar hij promoveerde in de sociale psychologie. Later getuigde hij in het Neurenbergproces en kreeg hij het Verzetsherdenkingskruis.

    • Niels Posthumus