Opinie

    • Rosanne Hertzberger

Alwetende wetenschap

Ik stap zondag in een vliegtuig naar de andere kant van de wereld om de nieuwtjes te horen in mijn onderzoeksveld. Er zullen een twintigtal praatjes zijn en een paar honderd A0-formaat posters met wetenschap waarvan slechts een fractie ooit online komt.

Ik verwacht het meest van de borrel. Daar hoor je wat werkt, en wat niet. Daar kom je erachter dat een onbeduidend papertje vol oerdegelijke saaie experimenten door iedereen als standaardwerk wordt gehanteerd, terwijl een spectaculair paper over bacteriën in de placenta met argusogen wordt gevolgd.

Elk onderzoeksveld kent zulke verdachte publicaties. Achter de schermen hebben negentien andere onderzoeksgroepen hetzelfde geprobeerd en niemand vond iets noemenswaardig. Maar omdat niemand ooit zijn negatieve bevindingen publiceert, kom je daar alleen achter als je met mensen praat. Mijn tactiek op congressen is om niet alleen de hoge pief te spreken, maar ook vooral een aangeschoten postdoc- of PhD-student aan de tand te voelen. Die blijkt dan al een paar maanden tevergeefs pogingen te doen de roemruchte experimenten van zijn baas te herhalen.

Drieduizend euro is veel geld en 1,5 ton is veel CO2, maar dit tripje is het dubbel en dwars waard als het betekent dat je niet vijf jaar van je leven spendeert aan het bestuderen van iets wat achteraf ruis blijkt.

In sommige vakgebieden blijft het niet bij alleen een handvol verdachte papers. In de sociale psychologie houdt de helft van de studies domweg geen stand in pogingen tot replicatie. Neem ‘ego depletie’, het idee dat ieder van ons beschikt over een beperkte hoeveelheid wilskracht, bijvoorbeeld om groente te kiezen in plaats van chocoladekoekjes. Onze wilskracht zou te vergelijken zijn met een spier die je kunt trainen, en die ook moe kan worden. Een heerlijk concept. Tijdschriften als Men’s Health en Psychologie Magazine staan er vol mee.

Ego depletie was een stevig ondertimmerde theorie, met honderden studies. Het had de hele weg afgelegd: van hypothese naar wetenschappelijk resultaat naar tekstboekkennis naar zelfhulpboek naar tegelwijsheid. En nu vragen psychologen zich af of het überhaupt wel bestaat. Een twintigtal onderzoeksgroepen probeerden de experimenten te herhalen – met weinig resultaat.

Een dergelijke replicatiecrisis treft trouwens ook kankeronderzoek waarvan ongeveer één op de drie studies niet hetzelfde resultaat oplevert. Andere vakgebieden met veel verdachte papers, zoals de neurowetenschappen, zijn nog niet eens begonnen met een grootschalig replicatieproject, maar ga er maar vanuit dat ook daar de helft bij het grofvuil kan.

Mij wordt wel eens gevraagd wat we met het gebrek aan vertrouwen in de wetenschap aan moeten. Ik maak me eerder zorgen om het tegenovergestelde. Ik denk dat we te veel vertrouwen in de wetenschap hebben. Ik denk dat te veel mensen wetenschap zijn gaan beschouwen als een soort alwetende feilloze autoriteit, die kan oordelen over goed en kwaad. Terwijl het in realiteit een nogal bewerkelijke methode is die bovendien uiterst buigzaam is en kan worden ingezet om een regenboog aan verschillende overtuigingen, argumenten en betogen kracht bij te zetten.

Wie roept dat „wetenschap ook maar een mening is” maakt zich schuldig aan een soort hedendaagse blasfemie. Maar veel te vaak heeft zo iemand gewoon gelijk.

Toch vlieg ik naar de andere kant van de wereld voor een wetenschappelijke conferentie. Weet u waarom? Omdat het het beste is wat we hebben. Ook de replicatiecrisis is gewoon wetenschap. Uiterst traag komen we tot meer kennis. Twee stappen vooruit, één stap terug. Het zou zo langzamerhand nuttig zijn om iets openlijker met elkaar te communiceren. Niet alleen open access, niet alleen preprints publiceren, maar gewoon al die honderden posters online zetten. En daarnaast alle mislukkingen, elke methode die rammelt en elk resultaat dat wordt gewantrouwd.

In verband met de efficiëntie, maar ook om grote blunders te vermijden en het vertrouwen in de wetenschap niet te beschamen.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.
    • Rosanne Hertzberger