Recensie

Wanneer haar vader en broer ontdekken wat er is gebeurd, verzet ze zich niet

Selahattin Demirtas

Deze Turks-Koerdische politicus zit in de cel en schrijft geëngageeerde verhalen over maatschappelijke kwesties in zijn land, zoals repressie en man-vrouwverhoudingen. Nergens is hij moraliserend.

Zelfs als je niet zou weten dat Selahattin Demirtas een linkse Turks-Koerdische politicus is, die wegens ‘terroristische propaganda’ in de gevangenis zit, vanwaaruit hij zich tegen president Erdogan blijft verzetten, kan het je moeilijk ontgaan dat Morgenlicht maatschappijgerichte literatuur is. In elk verhaal in deze bundel klinkt kritiek op het hedendaagse Turkije door: op de ongelijke man-vrouwverhouding, op de verblinding van het kapitalisme en op de repressie onder de huidige machthebber. We hebben hier duidelijk te maken met engagement.

Van tijd tot tijd wordt de literatuur opgeroepen actuele thema’s te behandelen en een poging te doen sociale knelpunten op te lossen door het volledige leven van onze tijd uit te beelden, in plaats van enkel de beslommeringen van de dikwijls bevoorrechte kring waartoe de auteur zelf behoort. Dat literatuur en maatschappij met elkaar verbonden zijn, valt natuurlijk niet te ontkennen. Zelfs de meest teruggetrokken schrijver maakt deel uit van de maatschappij. Je kunt waarschijnlijk onmogelijk een boek schrijven zonder daarin iets van een maatschappijvisie uit te drukken.

Tegelijkertijd hebben de boeken waarvoor je mij wakker kunt maken weinig of geen maatschappelijke relevantie. Ik beoordeel boeken in de eerste plaats op esthetische criteria. Het feit dat Morgenlicht geschreven is door een progressief politicus ten tijde van zijn detentie nam mij niet op voorhand voor zijn werk in. Maar al na het tweede verhaal was ik voor Demirtas’ zaak gewonnen. Dat verhaal, ‘Seher’, gaat over een 22-jarige vrouw die zich tot dusverre succesvol tegen uithuwelijking heeft verzet en een geheim afspraakje heeft met een knappe collega van het confectie-atelier. De collega nodigt haar uit in een auto met wat vrienden te stappen; Seher wordt op een bosweggetje verkracht. Wanneer haar vader en oudste broer, net terug van bordeelbezoek, ontdekken wat er is gebeurd, vereist de familie-eer dat Seher wordt gedood. Het meisje verzet noch beklaagt zich, ze zit alleen maar in over haar jongste broertje, die vanwege zijn minderjarigheid degene is die het pistool moet hanteren.

Snijdt door de ziel

In dit verhaal zien we geen politicus die stelling neemt, maar een schrijver die een maatschappelijke werkelijkheid opvoert en zich van elk commentaar onthoudt (het zinnetje ‘Vader, sta me toe dat ik je hand kus’ sneed me door de ziel). Vergelijk het met wat marxistische literatuurcritici in de vorige eeuw ‘objectieve partijdigheid’ noemden: een auteur moet geen propaganda bedrijven (onnodig!), maar slechts de bestaande machtsverhoudingen dramatiseren – en het aan de lezer overlaten deze te willen opheffen.

De meeste verhalen in de bundel gaan over zwakkeren in de samenleving, gedetineerden, vluchtelingen, laagopgeleide vrouwen, uitgebuite arbeiders; maar ook in de verhalen over geslaagde academici waait een kritische wind zonder dat je een moraliserende schrijver voor je ziet. De beschreven omstandigheden zijn vaak somber, maar Demirtas (1973) beschikt over veel humor en heeft altijd een verrassende wending paraat. Zijn toon is eenvoudig zonder ooit saai te zijn – een natuurlijke schrijverstoon.

Morgenlicht is niet speciaal voor literaire fijnproevers, maar voor een groot publiek. Sobere middelen bereiken optimaal effect. De bescheiden omvang van het boek verhinderde dat het een onvergetelijke indruk op me maakte, maar als engagement tot zulke verhalen leidt: graag méér engagement.

    • Marco Kamphuis