Het beeld dat steeds een nieuwe boodschap uitdraagt

Intussen in Sofia

Heldhaftige strijders van het Rode Leger worden met behulp van een verfspuit ingezet voor modern protest, ziet .
Het monument in Sofia met de tekst: „Bulgarije zegt sorry.” Foto Tsvetelina Sarbinska

Te zien zijn heldhaftige soldaten in theatrale poses, typerend voor de sociaal-realistische stijl van de monumenten uit de communistische jaren in Bulgarije. Na de val van de Berlijnse Muur verdwenen veel van die monumenten. Deze, in de Bulgaarse hoofdstad Sofia, niet. De afgebeelde mannen eren immers niet Marx, Engels, of de Bulgaarse communistenleider Zjivkov, maar het Rode Leger, de mannen en vrouwen die oostelijk Europa hebben verlost van Duitsers en fascisten.

Dat was een goede daad. Ook met de intrede van het kapitalisme en democratie twijfelen Bulgaren daar niet aan. Maar met de nieuwe vrijheden kwamen ook artistieke burgerinitiatieven; verf en graffiti. Het bombastische reliëf bleek zich uitstekend te lenen als canvas voor politiek en maatschappelijk commentaar. „Interventies” noemen kunstcritici het.

Zo bleken de soldaten in een zomerse nacht van 2011 te zijn getransformeerd tot iconen van Amerikaanse populaire cultuur, als Superman, Ronald McDonald en Captain America. De slogan eronder: „Meegaan met de tijd.” Dat was voer voor een nationaal debat: was dit commentaar op de slaafse navolging van alles wat Amerikaans was? Of juist een uiting van waardering voor de nieuwe, mede door Amerika gevormde tijd?

Twee jaar later was de boodschap duidelijker. Onder de helden, die roze waren geschilderd, stond in Bulgaars en Tsjechisch: „Bulgarije verontschuldigt zich”. Het was een excuus voor de bijdrage van het eigen leger aan het neerslaan van de Praagse Lente in 1968.

Nog weer twee jaar later waren personages uit het monument in de kleuren van de Oekraïense vlag beschilderd, als solidariteitsverklaring met de soldaten die vechten tegen Russische separatisten. Tekst: „Glory to Ukraïne.

Na ieder verf-statement werd de Bulgaarse ambassadeur in Moskou op het matje geroepen. Wat dacht de Bulgaarse regering te gaan doen aan de terugkerende ontering van het Rode Leger? De Bulgaarse regering beloofde beterschap, maar nam geen maatregelen. Tot vorige maand, na stevige druk van pro-Russische parlementariërs. Het monument kreeg camerabewaking, en surveillanten.

Met resultaat. In de nacht van 15 op 16 november werd een 22-jarige biologiestudent aangehouden. Enkele uren voor een bezoek van Marine Le Pen aan Sofia had hij op de sokkel geschreven, in het Engels: „Vluchtelingen welkom! Le Pen go home.”

Hij probeerde nog te vluchten, maar de politie kreeg hem te pakken. Hij verwachtte de gangbare straf: 24 uur detentie, maar de politie wilde hem niet vrijlaten. Het OM verklaarde dat het de student zelfs voor de rechter gaat brengen voor een serieus vergrijp: grove schending van de publieke orde. De advocaat van de student, Lydia Georgieva, bevestigt: dat kan twee tot vijf jaar celstraf betekenen.

Wrang is dat de student, die anoniem wil blijven, helemaal niets tegen Rusland noch de Sovjet-Unie heeft, laat staan het Rode Leger. Hij ziet het monument, vertelde hij journalist Martin Dimitrov, als een antifascistisch symbool dat zich uitstekend leent voor zijn antifascistische boodschap. „Bovendien ligt het centraal: tussen het vliegveld en het parlement. Iedere bezoeker komt erlangs.”

    • Pieter van Os