De toekomst ligt in Polen, niet in het Verenigd Koninkrijk

Brexit en Oost-Europeanen Daria Bialowas, opgegroeid en opgeleid in het Verenigd Koninkrijk, keert net als veel Oost-Europeanen terug, naar Polen. Ze vergelijkt het leven in Londen met dat in Gdansk: „In Gdansk hoef ik niet gejaagd te leven en kan ik mooi wonen.”

In Londen: de van oorsprong Poolse Daria Biolas (28), woont in de Britse hoofdstad, maar wil terug naar Gdansk. Foto Justin Griffiths-Williams

Daria Bialowas vindt het niet de moeite waard uitgebreid stil te staan bij de kleine dingen in het leven. Ze wil afspreken bij een filiaal van Costa, de Britse keten met matige koffie en een nog minder smaakvol interieur. Dat is lekker dichtbij haar kantoor. Ze zegt van Soho, de bruisende Londense uitgaanswijk te houden, maar kan haar favoriete kroegen niet opnoemen. „Ik ga gewoon naar de pub op weg van mijn werk naar de metro”, zegt ze. Wel zo handig.

Hoe anders is het als de 28-jarige Pools-Britse over de grote dingen praat. Ze is woest op de Britten. „Ik groeide op in Gdansk”, zegt ze, stad van anti-communistische arbeidersopstanden en Lech Walesa. „Van mijn vader en mijn grootvader kreeg ik altijd mee dat mensen bij machte zijn om hun wereld te veranderen. Zij hadden in Polen niks, zij demonstreerden, zij veranderden het land”, zegt ze. „Britten waren niet bereid te knokken. Ze waren ontevreden. Ze stemden in het Brexit-referendum. Ze zijn nog steeds ontevreden en geven anderen de schuld.”

Daria gaat door. Ze koestert haar Britse paspoort. „Voor mij betekent het dat stemmen absoluut verplicht is. Dat is onderdeel van een verantwoordelijk burger zijn. Vooral veel jongeren waarderen dit niet. Zij kwamen pas in actie tegen de Brexit na het referendum.”

Komende dinsdag, 11 december, is een cruciale dag voor de Brexit. Dan stemt het Lagerhuis over de uittredingsdeal van premier Theresa May. Als het aan May ligt komt na de Brexit een einde aan vrij verkeer van personen. Dat is volgens de premier een van de grootste voordelen van haar akkoord. Zij gelooft heilig dat de toestroom van Oost- en Centraal-Europese werknemers een van de belangrijkste redenen was dat 17.410.742 Britten vóór de Brexit stemden. EU-burgers zullen dan in de toekomst „niet langer kunnen voordringen in de rij” om in het Verenigd Koninkrijk aan de slag te gaan, zei May onlangs.

EU-burgers die nu al in Londen, Derry, Edinburgh of Shrewsbury wonen en werken, kunnen in aanmerking komen voor een permanente verblijfsvergunning. Ook iedereen die tot eind 2020, het einde van de afgesproken overgangsperiode, het Kanaal oversteekt, krijgt die kans.

Niemand hoeft dus weg. Toch is er een uitstroom gaande. Uit de meest recente cijfers (eind november) van het Office for National Statistics blijkt dat in de periode juni 2017 tot en met juni 2018 veel meer mensen uit Polen, Tsjechië, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Slowakije en Slovenië het Verenigd Koninkrijk verlieten dan erbij kwamen. Netto (instroom minus uitstroom) vertrokken veertienduizend werknemers uit deze landen huiswaarts. Daarmee komt een einde aan de migratiegolf die in 2004 op gang is gebracht door Europese eenwording en het recht van EU-burgers om zich overal binnen de Unie te kunnen vestigen. In 2018 wonen en werken meer dan twee miljoen mensen uit het oostelijke deel van de EU in het Verenigd Koninkrijk.

Polen is niet perfect, maar heb het gevoel dat de toekomst mooi is. In Londen heb ik dat niet

Daria is een van die twee miljoen. Ze verhuisde op 14-jarige leeftijd mee toen haar moeder werk kreeg in Engeland in 2004. Haar moeder, opgeleid in de biotech, kreeg een baan in de voedselveiligheid. Ze verhuisden naar Peterborough, een weinig spannende stad ten noorden van Cambridge.

Langzaam liet Daria haar Poolse kant los. Toen ze net verhuisde had ze veel Poolse vrienden. „Er kwamen zoveel gezinnen over. Met een paar vriendinnen hadden we een Poolse gang”, zegt ze. Natuurlijk niet crimineel, haast ze zich te zeggen. Ze waren gewoon heel hecht. In de laatste jaren van de middelbare school kwam ze in een klas zonder Polen terecht. „Dat voelde prima. Ik voelde mij toen al behoorlijk Brits. Soms was het vermoeiend. Altijd uitleggen hoe de andere kant van je identiteit eruit ziet, wat je eet, welke feestdagen je viert. Soms is het fijn helemaal begrepen te worden.”

Na de middelbare school ging ze Midden-Oosterse geschiedenis studeren aan de School of Oriental and African Studies in Londen, een vermaarde universiteit. Ze kwam terecht in een kosmopolitische omgeving en vond het fantastisch. Haar beste vriendin was een Amerikaanse van Indiase komaf. Samen maakten ze reizen: liften naar Iran, trekken door Jordanië. Ze raakten verdwaald in Petra, de rotsstad in de woestijn. Urenlang zwierven ze na zonsondergang rond. Ze kregen een lift van twee jongens in een pick-up.

Terwijl ze in de laadbak over een karrenspoor hobbelden, staarde ze naar de Melkweg aan de hemel. Prachtig. Tegelijkertijd was ze ervan overtuigd dat ze die avond verkracht en vermoord zou worden. De jongens zetten de twee studenten keurig af bij de toeristenhotels. „Ik leerde die avond mijn grens kennen. Ik weet dat ik avontuurlijk ben, maar dat het niet te extreem moet worden”, zegt ze.

„Vier jaar lang bezocht ik Polen niet. Ik zag mijn vrienden en familie niet. Ik beschouwde het echt als me time”, zegt ze. „Als ik in Polen was gebleven was dat moeilijker geweest om te doen. Waarom leer je Arabisch? Waarom ga je niet gewoon trouwen en kinderen krijgen? Waarom moet je anders zijn? Dat waren de vragen die ik van mijn Poolse omgeving zou hebben gekregen.”

Het gebeurde toch

De onafhankelijkheid die ze tijdens die reizen opdeed, zette haar na het Brexitreferendum aan het denken. Ze wil niet gebonden zijn aan een plek, aan een verwachtingspatroon. Het duurde een tijdje, maar uiteindelijk heeft Daria de beslissing genomen. Ze gaat verhuizen. Terug naar Polen. „Het Brexitreferendum was de druppel”, zegt ze. „Ik dacht: dit gaat nooit gebeuren.” Het gebeurde toch.

Puur juridisch heeft de Brexit weinig impact op haar situatie. Maar de politieke chaos en het gedreun over Deal or No Deal waarmee televisiezenders en kranten elke dag uitpakken, lieten wel een indruk na. Bij Daria, het type hoogopgeleide, getalenteerde immigrant waarvoor Global Britain volgens de Brexiteers aantrekkelijk wil blijven, vormde zich het gevoel „dat ik een nieuw leven wil uitbouwen”.

Ze wil een paar zaken helder benoemen. Ze vertrekt niet omdat ze zich niet gewaardeerd of ongewenst voelt. Ze verlaat het Verenigd Koninkrijk niet omdat ze te maken heeft met vreemdelingenhaat sinds het Brexitreferendum. „Ik wil niet zeggen dat het een overtrokken verhaal is, maar hier in Londen heb ik er nog nooit iets van gemerkt.” Ze woont en werkt in de hoofdstad sinds 2011 en voelt zich daar op haar gemak.

Dat Polen geen hemel op aarde is, weet ze ook. In Londen zorgt Brexit voor een diepe malaise, maar in Warschau ontmantelt het nationaal-conservatieve kabinet van Recht en Rechtvaardigheid (PiS) de rechtsstaat en ontketende het een cultuurstrijd.

„Ik ben het niet eens met de regerende partij in Polen”, zegt ze, „Maar ik heb daar wel het gevoel iets bij te kunnen dragen. Het land is niet perfect, maar ik krijg er het gevoel dat jongeren het nog naar hun hand kunnen zetten, dat de toekomst mooi is. In Londen heb ik dat niet.”

Het begon al voor de Brexit, met de vaststelling dat ze sluipenderwijs de levensstijl beu raakte. „Londen put mij uit.” Keihard werken voor een goed salaris dat compleet opgeslokt wordt door een te hoge huur voor een appartementje in Haringey, een levendige maar alles behalve chique wijk in Noord-Londen. Iedere dag zit ze lang in de trein of metro, een eindeloos lange werkweek. Zelfs per WhatsApp een afspraak maken om met haar te bellen over een ontmoeting duurt lang: sorry, sorry, sorry, het is krankzinnig druk op het werk.

‘Ik was wat naïef’

Daria doet de personeelszaken van een Londense keten van steak-restaurants. „Overdag ben ik druk met kantoorwerk en ’s avonds ben ik vaak nog dingen aan het regelen in een van de zaken.” Vóór het referendum ontving ze haast dagelijks sollicitaties van Poolse koks en obers. „Ik dacht dat het referendum geen verschil zou maken op korte termijn. Iedereen die nu overkomt mag immers gewoon hier blijven. Ik was wat naïef.”

Nu krijgt ze hooguit een Pool per maand op gesprek. Zorgt dat ervoor dat meer Britten aangenomen worden, zoals Brexiteers willen? „Nee. Die zijn er niet. Het zorgt ervoor dat we nu iets meer bieden. Geen minimumloon. Iets meer vakantiegeld.”

In het Verenigd Koninkrijk van na de Brexit is de toekomst ongewis, zegt ze. Ze vreest stagnatie of zelfs achteruitgang. „Economisch gezien is de Brexit een bizarre fantasie. Alsof het Verenigd Koninkrijk net zoals Noorwegen kan zijn, maar dan zonder enorme oliebronnen.”

In EU-lidstaat Polen staat het er beter voor, denkt ze. De groei die in de afgelopen decennia explodeerde, is nog niet uitgeraasd: dit jaar groeide de Poolse economie met 4,8 procent. Steeds meer internationale bedrijven vestigden zich in haar thuisland. Daar kan ze voor werken.

Haar moeder en haar broer gingen haar al voor, terug naar Gdansk. „Mijn broer kon nooit helemaal aarden in het Verenigd Koninkrijk”, zegt ze. „De levenskwaliteit hier was niet genoeg voor hem.” En, besefte ze toen ze eerder dit jaar in Polen was, ook niet meer voor haar. „In Warschau of Gdansk kan ik een mooie loft betalen. Hoef ik niet gejaagd te leven en lange dagen te werken om in een flat te wonen die shockingly shit is. Mijn Britse vriend vindt het verbazingwekkend dat mijn familieleden in Polen een gewone baan hebben en toch modern wonen, zonder schimmel in de badkamer en een touwtje om het licht aan te doen.”

Iedere avond voordat ze gaat slapen denkt ze na over haar aanstaande verhuizing.

Daria heeft een sollicitatiegesprek in Polen geregeld. Op een herfstdag reisde ze af naar Stansted, het aftandse Londense vliegveld waar de vloeren altijd groezelig zijn en een schone wc onvindbaar is. Twee uur later stapte ze uit op Lech Walesa-vliegveld van Gdansk, een moderne luchthaven van glas en staal.

In Gdansk: de haven van de voormalige Hanzestad.

Thuis in Gdansk

„Gdansk voelt als thuis”, zegt Daria, terwijl ze langs de steile klokgevels in Nederlandse en Vlaamse stijl stapt, die het centrum van de voormalige Hanzestad aan de Oostzee domineren. „Hier brachten mijn grootouders me heen om te wandelen en ijsjes te kopen”, vertelt ze voor de felroze Koninklijke Kapel, een barok bouwwerk met koepels van groen koper als toefjes suikerwerk op een taart.

Toen ze met haar moeder en jongere broer naar het Verenigd Koninkrijk trok, bleven haar vader en oudere broer hier. Zij is nu de laatste die remigreert.

Achter haar , aan de oever van de Motlawa-rivier, steekt een bouwkraan af tegen de hemel. Waar ooit het zenuwcentrum van de haven lag, verrijzen nu luxeflats, hotels en kantoren. Als Daria in Polen om zich heen kijkt, ziet ze vooral verandering. „Vergelijk de staat van het land met 2005 en het is een enorme sprong voorwaarts.”

Sinds 2014 verbindt een hogesnelheidstrein Gdansk met Warschau in minder dan drie uur. Ook de Polen zelf, vanouds gereserveerd, „zijn opener en minder nors geworden”. Het gevoel van vooruitgang op alle fronten stemt Daria optimistisch. En het helpt haar zich te verzoenen met de schaduwzijden van de Poolse werkelijkheid.

Mijn generatie durft ook te reizen, te dromen, naar Argentinië te verhuizen voor een droombaan. Dat was niet zo lang geleden ongekend

„Het meest angstaanjagende element blijft de politiek”, zegt ze. Het voorlopige kookpunt van de clash tussen haar waarden en die van de heersende elite, was de poging een van de meest restrictieve abortuswetgevingen in de EU nog strenger te maken, onder druk van katholieke lobbygroepen. Het liep uit op massale vrouwenprotesten in het hele land. „So silly”, zegt Daria, een atheïste, die inzake vrouwenrechten diametraal tegenover de regering staat. „Dit land heeft gestreden voor zijn vrijheid, zelfs zijn recht om te bestaan, om Pools te zijn. En dan moeten we als vrouwen nog steeds hierover vechten. Beslissen over je eigen lichaam is een basisrecht.”

De invloed van religie en een „post-communistische mentaliteit”, waarin autoritair denken, wantrouwen en risicomijdend gedrag centraal staan, „blijven moeilijk”, zegt ze. „Maar er zijn veel jonge mensen met een gezonde mentaliteit. In Polen verandert bij elke nieuwe regering al-les.”

Een andere ergernis: „De homogeniteit hier. Iedereen heeft blauwe ogen en een spookachtig witte huid en vraagt je steeds wanneer je gaat trouwen. Op mijn Poolse middelbare school zaten enkele kinderen van gemengd Pools-Aziatische afkomst. Andere leerlingen bleven hen maar vragen waar ze vandaan kwamen, terwijl ze gewoon in dezelfde buurt opgroeiden als ik. Dat vond ik toen al vervelend. Dat zou je nooit hebben in Londen.”

Maar ook op dit gebied is Polen aan het veranderen. Gdansk, dat afwisselend Pools en Duits is geweest en dat mensen uit heel Europa aantrok, internationaliseert weer.

Polen beweegt

Terwijl we koffie drinken op een terras met reclameborden voor een hip Hamburgs frisdrankmerk, komt het ene na het andere groepje toeristen voorbij. Ze spreken Duits, Nederlands, Engels en Noors. „Zoveel buitenlandse bezoekers kan ik me niet herinneren.” Warschau, magneet voor ambitieuze Poolse en buitenlandse werkkrachten, is nog veel kosmopolitischer, zegt ze. „Polen heeft een enorme inhaalslag gemaakt door het EU-lidmaatschap. Mijn generatie durft ook te reizen, te dromen, naar Argentinië te verhuizen voor een droombaan. Dat was niet zo lang geleden ongekend.”

Het is nog niet zoals Londen, nee. Maar het cruciale verschil is dat Polen beweegt. „Wanneer ik het nieuws in het Verenigd Koninkrijk en het nieuws in Polen vergelijk, denk ik dat ik voor de minst schadelijke optie kies.”

Niet alles in Polen is overigens nieuw. In de torenflat waar ze verblijft bij haar vader, „weten de omaatjes nog steeds wie ik ben en groeten ze me net als toen ik nog een kind was. Anders dan in Londen, waar je gemeenschapszin zelf moet creëren.”

De herintegratie gaat echter niet vanzelf. Het kostte haar jongere broer wel een jaartje om zijn weg te vinden. „Aanvankelijk vond hij het moeilijk om te schrijven in het Pools. Hij heeft z’n Poolse school verlaten toen-ie twaalf was. Wij moesten hem helpen met zijn cv toen hij terugkwam. Hij moest doen alsof hij vloeiend Pools sprak.” Inmiddels heeft hij een baan in de IT-sector en speelt hij voor haar gids in die hoeken van de stad die onherkenbaar veranderd zijn.

Het meest angstaanjagende element blijft de politiek”, zegt Bialowa.

Foto Maciej Moskwa/ TESTIGO

Daria beseft dat ook zij moeite zal moeten doen: ze is vandaag minder bijzonder dan tien jaar geleden. „Toen was je als international echt een bezienswaardigheid. Toen voelde het echt alsof ik een voorsprong had.”

Het sollicitatiegesprek voor een hotelketen in Warschau ging goed. Een deel van het gesprek was in het Pools, een deel in het Engels, om haar te testen. Maar zelfs als ze de baan krijgt, wijst ze hem af. „Dit was een oefening.” Pas in 2019 maakt ze definitief de switch. Ze weet dat ze veel in te halen heeft.

Zakelijke woordenschat, politiek jargon of Poolse literatuur zijn niet haar sterkste punten. „Ik heb geen buitenlands accent in het Pools, maar worstel wel met nieuwe slang.” Met haar broertje spreekt ze een mengeling van Pools en Engels. „Verhouding: 50/50”. En soms zeg ik hier ‘thank you’ zonder het te beseffen. Denken gaat vooral in het Engels, soms een beetje in het Pools.”

Het weerspiegelt haar identiteit: „ soms meer Brits, soms meer Pools. En in beide landen word ik geconfronteerd met situaties die me het gevoel geven dat ik er niet thuis hoor.” Een gevoel dat intenser zou kunnen worden wanneer ze echt gaat verhuizen.

Haar ouders waren al gescheiden voor haar moeder naar het VK trok, „maar nu lijken ze wel uit verschillende werelden te komen”. Haar moeder is een heel ander persoon geworden. Ze heeft dat ‘ik hoor nergens thuis’-gevoel. Haar houding tegenover het VK was: ‘het is hun land, niet het mijne’. De vader van Daria daarentegen heeft veel gereisd, maar was nooit een migrant. Hij is meer liberaal, zij is conservatief. Voor haar is verandering vermoeiend. Daria: „Mij doet verandering nog steeds deugd.”

En dus is, net als emigratie, ook remigratie niet onherroepelijk. Haar Britse paspoort houdt ze . „Als ik er niet in slaag om te integreren in Polen, heb ik nog steeds mijn plan B.”

    • Roeland Termote
    • Melle Garschagen