Trage implementatie inlichtingenwet voedt wantrouwen

Veiligheidsdiensten De privacy van burgers loopt gevaar, sinds de nieuwe inlichtingenwet bestaat. „Kun je nagaan hoe mis het straks kan gaan.”

ZOETERMEER - Exterieur AIVD. Foto ANP/Robin van Lonkhuijsen

Luca van der Kamp vertrouwde de geheime diensten al niet helemaal. Sinds dinsdag doet de Amsterdamse masterstudent dat zo mogelijk nog minder. Op die dag kwam een zeer kritisch rapport uit van toezichthouder CTIVD over de AIVD en MIVD. Van der Kamp ziet er een bevestiging in van zijn bange vermoedens over de diensten als gretige opslorpers van zoveel mogelijk informatie van en over burgers.

Die angst inspireerde hem, en vier mede-studenten, dit voorjaar tot de aanvraag van een raadgevend referendum over de nieuwe inlichtingenwet – door hen consequent ‘sleepwet’ genoemd. „We waren altijd al bang dat de diensten massaal en ongericht gegevens zouden gaan aftappen, omdat de diensten die informatie nu eenmaal waardevol vinden”, vertelt Van der Kamp, die logica studeert, een combinatie van wiskunde, informatica en filosofie. „Noem het gezond wantrouwen. Maar de diensten zeiden steeds: nee, nee, dat gaat helemaal niet gebeuren, want wat moeten wij met al die bergen gegevens? Maar wat schrijft de toezichthouder nu over diezelfde diensten? Dat ze hun belofte, inmiddels zelfs de wettelijke plicht, om die informatie zo gericht mogelijk af te tappen, ‘nog niet in hun werkwijze’ hebben opgenomen.”

Deze bevindingen van de CTIVD hakten erin bij de student, hoewel deze dus strookte met zijn al langer bestaande wantrouwen. „Ik merk bij mezelf dat ik nog voorzichtiger word, bijvoorbeeld bij het intikken van zoekopdrachten op de computer.” Daarbij maakt het voor Van der Kamp niet uit dat de AIVD en MIVD in de praktijk nog helemaal niet zijn toegekomen aan ongericht tappen op de (internet-)kabel; dat gebeurt tot nu toe alleen in de ether. Van der Kamp: „Als het de diensten in de ether kennelijk al niet lukt om goed gericht te tappen, waarom zou ze het dan straks op de kabel wel lukken?”

Strikte criteria

Ook de Leidse hoogleraar staatsrecht Wim Voermans schrok behoorlijk van het CTIVD-rapport van dinsdag. Voermans was lid van de commissie-Dessens. Die bedacht in 2013 de constructie van de nieuwe Wet op de inlichtingen en veiligheidsdiensten (Wiv). Aan de ene kant kregen de diensten verruimde bevoegdheden om op ether en kabel grote hoeveelheden informatie te gaan aftappen. Aan de andere kant moesten ze daarvoor strikte criteria implementeren (de informatie moest voor een specifiek doel worden vergaard, er moesten geen andere mogelijkheden beschikbaar zijn). De diensten zouden dit proces intern strikt moeten monitoren. Dat stelde externe toezichthouders als de CTIVD mede in staat om te controleren of een en ander volgens de wet gebeurde.

„Maar wat blijkt uit het rapport?”, zegt Voermans. „Van die ruil komt tot nu toe weinig terecht. De waarborgen zijn nog helemaal niet geïmplementeerd.” Dat de diensten tot nu toe niet ongericht op de kabel informatie zoeken (alleen in de ether), stelt hem, net zo min als Van der Kamp, gerust. En dat de CTIVD tot nu toe geen concrete voorbeelden kan noemen van waar het is misgegaan bij het vergaren van informatie, vermindert evenmin zijn zorgen. Voermans zegt: „Als het nu al overduidelijk niet goed gaat met het verzamelen van informatie in de ether, kun je nagaan hoe mis het straks kan gaan op de kabel.”

Impact onderschat

Zowel de student als de hoogleraar hekelt de reactie van minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) op het rapport van de CTIVD. Ollongren praat de AIVD te veel naar de mond, vinden beiden. Ollongren zei dinsdag „dat de invoering van de nieuwe wet en het aanpassen van de werkprocessen erg arbeidsintensief is. De impact is groter dan vooraf voorzien.” Dick Schoof, de nieuwe AIVD-chef twitterde dinsdag: „De nieuwe Wiv heeft meer impact op ons werk dan vooraf werd gedacht en grijpt diep in op de kern hiervan.”

Student Luca van der Kamp is niet verbaasd over de gelijkenis tussen beide statements. „Ik heb van de minister nog nooit een greintje kritiek gehoord op de diensten.” Vreemd vindt Van der Kamp wel dat Ollongren zegt dat ze de impact van de wet heeft onderschat. „Ze zei eerder juist heel zeker te weten dat die wet heel goed was voor Nederland.”

‘Een slap verhaal’

Hoogleraar Voermans spreekt van „een slap verhaal van de minister. Die moet als politiek verantwoordelijke bewindsvrouw veel meer een streep trekken tegenover de diensten. Hier zijn duidelijk dingen niet goed gegaan. Daar moet snel iets aan gebeuren.” Bovendien doet Ollongren volgens Voerman alsof de problematiek nieuw is voor de diensten. „Nou, ze worstelen hier al twintig jaar mee.”

Ollongren heeft verbeteringen in het vooruitzicht gesteld. De AIVD heeft concrete maatregelen toegezegd. Luca van der Kamp is er niet gerust op. Dat komt niet alleen door zijn „gezonde wantrouwen”. De student zegt: „Dat komt ook omdat de conclusies van de CTIVD niet bindend zijn. De diensten kunnen ermee doen wat ze willen. We hebben hier tijdens de campagne ook al op gewezen.”

Meer hoop put hij uit de reactie van veel Kamerleden. „Die reageerden behoorlijk kritisch op het rapport. Verbeteringen zullen door de Tweede Kamer moeten worden afgedwongen.”

    • Kees Versteegh