Datagravers KRO-NCRV gaan spelden in hooibergen zoeken

Journalistieke vernieuwing

KRO-NCRV gaat investeren in datajournalistiek. Twaalf dataredacteuren moeten de publieke journalistiek vernieuwen.

Datajournalistiek is niet nieuw voor KRO-NCRV. Met Bellingcat en Lighthouse Reports bracht de redactie begin 2018 de Nederlandse wapenhandel in kaart. Beeld KRO-NCRV

Omroep KRO-NCRV wil landelijk voorloper worden in datajournalistiek. De dataredactie verviervoudigt van drie naar twaalf redacteuren en gaat onder de naam Pointer online-producties en televisie-uitzendingen maken.

Het nieuwe initiatief is een voorbeeld van de journalistieke vernieuwing die koepelorganisatie Nederlandse Publieke Omroep (NPO) nastreeft. De publieke omroepen moeten bezuinigen – KRO-NCRV ontsloeg redacteuren – maar er zou volgens de NPO ook worden geïnvesteerd in innovatieve vormen van journalistiek.

De eerste producties van Pointer moeten in het voorjaar van 2019 het licht zien. In digitale en multimediale gedaante, maar ook ‘ouderwets’ op televisie: NPO 2 maakt zendtijd vrij voor minstens drie uitzendingen. „En als het kan, graag meer”, zegt hoofdredacteur Henk van der Aa van KRO-NCRV. „Met twaalf datajournalisten en programmeurs zijn we groot genoeg om regelmatig belangrijke onderwerpen op te pakken.”

Van der Aa meent dat KRO-NCRV met Pointer landelijk voorloper wordt in datajournalistiek. „Iedereen is zich ervan bewuster geworden dat je niet meer kunt ontsnappen aan Big Data. Denk aan Facebook en Amazon. Maar ook aan systemen in China, waarbij de overheid burgers sociale en economische ‘punten’ wil toekennen en goed gedrag beloont.”

Tegelijkertijd ziet Van der Aa dat de journalistiek door te graven in grote dataverzamelingen „ontwikkelingen kan blootleggen en connecties kan leggen die we voorheen niet zagen”. „Dankzij nieuwe technieken kunnen we spelden in hooibergen vinden.”

Gebutst

Pointer wordt aangekondigd op een moment dat de afdeling journalistiek van KRO-NCRV nog gebutst is door het schrappen van de tv-uitzendingen van Brandpunt+. Ruim twintig journalisten moesten vertrekken. Omdat de NPO zijn journalistiek in 2019 wil vernieuwen, is voor een initiatief als Pointer wél ruimte.

Brandpunt+ was dé drager van de ‘constructieve journalistiek’ waar KRO-NCRV een voorkeur voor heeft ontwikkeld. Hierbij worden behalve problemen, ook oplossingen in kaart gebracht. Maar dat kon het programma niet redden. Wat doet de omroep vertrouwen dat investeren in een andere moderne methode, datajournalistiek, wél succes oplevert?

„Datajournalistiek heeft zich hier al bewezen, en de NPO geeft het budget om Pointer duurzaam te kunnen opbouwen”, zegt Jerry Vermanen, datajournalist van het eerste uur bij de omroep. „Bij Brandpunt+ was de opdracht destijds om het oude Brandpunt te hervormen. Dit is juist iets nieuws: we krijgen alle middelen. We zijn niet extra voorzichtig.”

Het is fijn om een „nieuwe afslag te kunnen nemen”, zegt Van der Aa. „Je zou het misschien niet zeggen, omdat de NPO Brandpunt+ op tv heeft doen sneuvelen, maar onze ideeën voor vernieuwing worden toegejuicht.”

Geen staafdiagrammen

De huidige drie datajournalisten werken nu nog als een flexibel team dat bijdraagt aan tv-programma’s Brandpunt+ en De Monitor en De Taalstaat op Radio 1. Voor hun onderzoeken werden ze genomineerd voor twee internationale vakprijzen.

Voortaan gaat de redactie ook zelfstandig werken – en wel ‘story first’, zegt Van der Aa. Dat wil zeggen: pas wanneer een onderzoek geschikt is voor tv, wordt een uitzending geproduceerd. „Dat is een experiment. De publieke omroep is nu andersom georganiseerd: een omroep pitcht een format en de invulling volgt daarna.”

Datajournalistiek op tv: hoe gaat dat eruitzien? „In elk geval niet als mensen die achter hun laptop zitten of als staafdiagrammen”, zegt Vermanen. „De kunst is cijfers te vertalen naar een menselijk verhaal. Dus niet vertellen over de 6,9 procent van het een of ander, maar over de mensen die onder die 6,9 procent vallen.”

Inspiratie komt uit het werk van het burgerjournalistieke collectief Bellingcat, pionier in methoden als geolocating: het achterhalen van locaties waar foto’s en films zijn gemaakt met bijvoorbeeld satellietbeelden op Google Earth. Maar ook uit recent werk van de BBC waarin met beeldanalyse locatie en daders van een moordpartij in Kameroen werden achterhaald. „Het BBC-item spreekt tot de verbeelding omdat het onderzoeksproces stapsgewijs wordt uitgelegd, als een whodunnit, zegt Vermanen. „Zelf willen we ook het bredere verhaal belichten: wat is er aan de hand in zo’n land?”

Publiek helpt mee

Het publiek wordt nadrukkelijk uitgenodigd te helpen, zegt Van der Aa. Ook daarin weerklinkt de aanpak van Bellingcat. „Journalisten weten niet alles, en bij datajournalistiek kun je bij uitstek je research-kracht vergroten door met het publiek samen te werken.” Die kan zo ver gaan als burgers omvangrijke datasets laten mee-analyseren. „Maar ook een simpele oproep: wie herkent de persoon op deze camerabeelden?”

Zo wil de omroep met Pointer de eerder ingeslagen weg van constructieve journalistiek volgen. Vermanen: „Het constructieve zit voor ons mede in openheid en transparantie. Dat past óók bij datajournalistiek.”

Van der Aa: „Mensen zijn, deels terecht, sceptischer geworden over de informatie die hen wordt voorgeschoteld. Laten zien wat je als journalist doet, en mensen uitnodigen om te helpen, is daar misschien wel dé oplossing voor.”

    • Menno van den Bos