Dubieuze geldstromen uit Rusland komen uit bij Nederlandse bedrijven en banken

Magnitsky-fraude Een betaling voor ‘bouwmaterialen’ aan een metalband, geld voor ‘elektronica’ naar een bekend spijkerbroekenmerk. Nederlandse bedrijven duiken op in een omvangrijke witwasaffaire die in Rusland begint. Dubieuze geldstromen lopen via de Maagdeneilanden, Belize en Danske Bank. De man die dit aan de kaak stelt, is zijn leven niet zeker. „Poetin is heel erg boos omdat ik een situatie heb gecreëerd waardoor zijn persoonlijke vermogen in gevaar komt.”

V.l.n.r.: zakenman Bill Browder, de Amerikaanse president Donald Trump en de Russische president Vladimir Poetin. Illustratie Fokke Gerritsma

Het eerste concert dat de Nederlandse metalband Within Temptation in Moskou gaf, kan gitarist Robert Westerholt zich nog goed herinneren. Het was februari 2008. Vooraf had de band uit Waddinxveen weinig verwachtingen van het optreden in de Shadow Club: lang niet alle toegangskaarten waren verkocht. „Maar toen we er waren, was het bizar vol. Er kon echt niemand meer bij”, vertelt Westerholt. Veel bezoekers hadden pas een kaartje gekocht toen ze zeker wisten dat de band zou optreden, zo bleek.

De symfonische metal met de galmende sopraan van frontvrouw Sharon den Adel sloeg aan. Westerholt schrijft het succes toe aan het Russische gevoel voor het theatrale. „De Russen hebben ook een heel melancholische en dramatische toon in hun muziek.”

De betaling voor het concert, dat via een Londens boekingskantoor en een Russische promotor tot stand was gekomen, werd keurig vooraf voldaan. De gage, met aftrek van kosten 12.500 euro, werd overgemaakt op de rekening van AT Productions in Den Haag, destijds de manager van Within Temptation.

Maar wat niemand opviel, was dat de betaling binnenkwam via een bankrekening in Estland, die op naam stond van een onbekend bedrijf uit het Caraïbische belastingparadijs Belize. Net zomin als de ongebruikelijke omschrijving van de transactie: „voor bouwmaterialen”.

Verdacht Russisch geld kwam uit bij Within Temptation

„We deden in die tijd heel veel concerten. Niemand heeft gezien dat de afzender onbekend was en de omschrijving niet paste”, zegt Raymond Rijnaars van AT Productions, die op verzoek van NRC en televisieprogramma Zembla de administratie van tien jaar geleden uitploos.

Een gemiste kans. Want het bedrijf dat de betaling deed, is de brievenbusfirma Argenta Systems. Het is één van de firma’s die opduiken in de grootste witwasaffaire uit de Russische geschiedenis: de Magnitsky-fraude.

Die zaak, hoewel tien jaar oud, speelt een belangrijke rol in het diplomatieke steekspel tussen Rusland en het Westen. Hij vormt de aanleiding voor internationale wetgeving tegen mensenrechtenschenders. Daarnaast legt de zaak een aantal chronische zwaktes in het internationale bankwezen bloot.

Lees ook: Russische witwaszaak leidt naar de Amsterdamse grachtengordel

De affaire kwam in 2008 aan het licht toen de Russische jurist Sergej Magnitsky ontdekte dat Russische overheidsfunctionarissen 230 miljoen dollar aan belastinggeld hadden gestolen. Hiervoor gebruikten zij de identiteiten van drie andere bedrijven. Die behoorden aan Magnitsky’s opdrachtgever, de Amerikaans-Britse investeerder Bill Browder, die in de jaren negentig miljarden had verdiend in Rusland. Browder en Magnitsky deden aangifte van de diefstal. Maar in plaats van de daders werd Magnitsky zelf van de fraude beschuldigd en gearresteerd. Hij werd in de gevangenis gemarteld en stierf in 2009 in zijn cel. De daders gingen vrijuit.

Sinds de dood van zijn jurist beweegt Browder hemel en aarde om het gestolen geld boven tafel te krijgen. Jarenlang speurwerk door zijn team bracht talloze dubieuze transacties boven tafel. De informatie die ze opdoken, heeft tot nog toe geleid tot zestien justitiële onderzoeken in de Verenigde Staten en in Europa.

NRC en Zembla onderzochten hoe verdachte Russische geldstromen bij Nederlandse bedrijven terechtkwamen, onder meer bij de metalband uit Waddinxveen. Daaruit komen sterke aanwijzingen naar voren dat een bedrag van ruim 8 miljoen euro, dat via Estland naar Nederland is gesluisd, afkomstig is uit de Magnitsky-fraude.

Trump Tower

De betalingen werden gedaan via rekeningen bij de Estse tak van Danske Bank, de grootste bank van Denemarken. Daar kwam dit najaar het grootste witwasschandaal ooit aan het licht. Tussen 2007 en 2015 is via het Estse filiaal 200 miljard euro met verdachte herkomst de EU binnengekomen. Het geld bleek grotendeels afkomstig uit Rusland en omvat mogelijk een deel van de Magnitsky-miljoenen.

Vorig jaar deed Browder ook in Nederland aangifte, tegen het in Cyprus gevestigde vastgoedbedrijf Prevezon. Dat bedrijf is eigendom van de Russische zakenman Denis Katsyv, zoon van een hoge Moskouse ambtenaar. Prevezon deed zaken met vastgoedbelegger AFI Europe, dat kantoor houdt op de Amsterdamse Herengracht. Het Openbaar Ministerie legde in 2017 beslag op 3 miljoen dollar die Prevezon nog van AFI tegoed had.

Precies dat geld stond eerder centraal in een Amerikaanse rechtszaak tegen Prevezon, die draaide om de aankoop van appartementen in New York met ‘Magnitsky-geld’. De zaak werd geschikt.

Pikant is dat Katsyv zich in die zaak liet vertegenwoordigen door de Moskouse advocaat Natalja Veselnitskaja. Toen zij in juni 2016 voor de zaak in New York was, had zij een veelbesproken ontmoeting in de Trump Tower, waar zij belastende informatie zou hebben aangeboden aan de Trump-campagne. Daarmee speelt Veselnitskaja een rol in het Rusland-onderzoek van speciaal aanklager Robert Mueller.

Lees ook: Kabinet ‘spaart’ Moskou in sanctievoorstel mensenrechtenschenders

Veselnitskaja is eveneens een belangrijke speler in de campagne van het Kremlin tegen Bill Browder. Browder werkt president Poetin en het Kremlin al jaren op de zenuwen omdat hij sinds Magnitsky’s dood bij westerse regeringen aandringt op wetgeving tegen Russische functionarissen die betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen.

Nadat de VS, Canada, het Verenigd Koninkrijk en de Baltische staten dergelijke ‘Magnitsky-wetten’ invoerden, spreekt nu de Europese Unie op initiatief van Nederland over vergelijkbare maatregelen.

Poetin doet er alles aan om zijn vijand in handen te krijgen. In 2013 werd Browder door een Russische rechter bij verstek veroordeeld voor betrokkenheid bij de Magnitsky-fraude. Moskou deed via Interpol al zes internationale arrestatieverzoeken. Vergeefs – de aanvragen werden steeds afgedaan als politiek gemotiveerd.

Deze zomer vroeg Poetin bij een ontmoeting met Trump in Helsinki rechtstreeks om Browders uitlevering. En vorige maand beschuldigde Rusland Browder ervan dat hij aan het hoofd van een criminele organisatie zou staan en zelf Magnitsky zou hebben vermoord.

„Poetin is heel erg boos omdat ik een situatie heb gecreëerd waardoor zijn persoonlijke vermogen in gevaar komt”, vertelt Browder in zijn kantoor in Londen. Op de vraag wat er zou kunnen gebeuren als hij naar Rusland wordt gestuurd, luidt Browders antwoord: „Dan zal ik worden vermoord. Ik zal worden gemarteld en gedwongen tot een verklaring op tv dat ik het hele Magnitsky-verhaal heb verzonnen. Daarna zal ik sterven aan een of ander gif in mijn eten, iets wat achteraf kan worden ontkend.”

Browder laat zich niet intimideren. Vorig jaar zomer deed hij een tweede aangifte in Nederland, nu van de geldstromen die ook NRC en Zembla onderzochten. Over de inhoud van de aangifte wil hij niets zeggen zolang het onderzoek loopt.

Het Openbaar Ministerie bevestigt dat het de aangifte bestudeert en met justitie in andere Europese landen overlegt over samenwerking. „Het is een internationale puzzel die internationaal moet worden gelegd”, zegt een woordvoerder.

Verdachte Russische klanten

De Deense justitie stelde Danske Bank vorige week in staat van beschuldiging wegens gebrekkige controle op witwassen. Die stap kon niet uitblijven na een door de bank ingesteld onderzoek, eerder dit najaar. De uitkomst daarvan was zo schokkend dat de recente witwasaffaire rond ING erbij verbleekt. „Een groot deel” van 200 miljard euro aan transacties is verdacht, aldus het rapport, net als het „overgrote merendeel” van 6.200 onderzochte klanten die bij Danske in Estland bankierden. Zij komen alle uit Rusland of andere vroegere Sovjetrepublieken. Ook in Estland en de VS lopen strafrechtelijke onderzoeken naar Danske.

Een van de verdachte rekeninghouders is Argenta Systems, de brievenbusfirma die via Danske ook Within Temptation betaalde voor het optreden in Moskou.

Illustratie Studio NRC

In Frankrijk loopt al drie jaar een onderzoek naar Argenta wegens overboekingen van ‘Magnitsky-geld’ naar Franse bankrekeningen. De Franse aanklager onderzoekt een bedrag van zo’n 15 miljoen euro dat tussen 2008 en 2011 via Argenta het land is binnengekomen.

In diezelfde periode deed Argenta achttien overboekingen naar Nederlandse bankrekeningen. Dat blijkt uit transactieoverzichten waarover de Deense krant Berlingske beschikt. Berlingske deelde informatie uit die overzichten met NRC en Zembla. Eén van de betalingen ging naar het management van Within Temptation, andere naar minder bekende bedrijven.

Via Argenta en andere offshorebedrijven vloeide via meer dan 140 betalingen ruim 8 miljoen euro naar tientallen Nederlandse rekeningen. Telkens met Danske in Estland als tussenstation.

G-Star

De ontvangers zijn voornamelijk Nederlandse bedrijven, actief in onder meer de groente- en fruithandel, de kledingindustrie en de bloemenexport. Navraag van NRC en Zembla bij een tiental bedrijven in de grootste, en in de handel met Rusland belangrijke, sectoren leert dat de firma’s gewoon producten en diensten leverden aan Russische afnemers. Er is geen aanwijzing dat zij actief betrokken waren bij een witwascomplot. Ze hebben alleen niet opgemerkt dat ze betaald werden via merkwaardige routes.

De Russische afnemers van de Nederlandse goederen zijn moeilijk te traceren, bestaan niet meer of willen geen commentaar geven. Zodoende blijft onbekend wat hun relatie met de betalende offshorebedrijven was.

Een van de Nederlandse bedrijven die geld ontvingen uit Rusland, is kledingmerk G-Star. Dat exporteerde spijkerbroeken en T-shirts naar een inmiddels opgedoekte modezaak in Moskou. De betaling kwam niet van de betreffende winkel, maar van een firma op de Britse Maagdeneilanden. De klantnummers klopten, maar de factuurnummers weken af van de rekeningen die G-Star naar Moskou had gestuurd. In plaats van ‘kleding’ luide de transactieomschrijving: ‘Voor elektronische apparatuur.’ Het is het soort algemene, vage omschrijving dat witwassers die grote aantallen transacties doen vaak gebruiken. Bij iedere transactie een aparte omschrijving invoeren, kost gewoonweg te veel tijd. Bij experts gaan bij dergelijke omschrijvingen meteen de alarmbellen af.

G-Star is het destijds niet opgevallen. „De betalingen die hier binnenkomen, worden automatisch verwerkt”, zegt een woordvoerder. „Het zijn er te veel om allemaal handmatig na te kijken. Onze software controleert alleen op klantnummer en bedrag, die kwamen overeen.”

De witwasmethode die hier gebruikt lijkt te zijn, staat bekend als trade-based money laundering. Daarbij worden legale producten en diensten betaald met illegaal verkregen geld. De ontvanger van het geld kan, maar hóéft niet, op de hoogte te zijn van de fraude. De methode is een vorm van ‘smurfen’, witwasjargon voor het opknippen van grote sommen zwart geld in kleine stukjes, die minder opvallen als ze worden weggesluisd. De geleverde goederen vinden vervolgens hun weg in de reguliere markt.

G-Star doet nu navraag over de transacties bij huisbank Rabobank. „Je wilt niet in aanraking komen met klanten die te boek staan als witwassers”, zegt de woordvoerder van G-Star.

Maar was het bij Rabobank dan niet opgevallen dat het jeansmerk betaald werd vanuit een belastingparadijs? En voor producten die niets met kleding te maken hebben? Banken zijn immers wettelijk verplicht te controleren of zij niet worden misbruikt door criminelen. Die regel gold tien jaar geleden, toen deze transacties plaatsvonden, net zo goed als nu.

De jurist Sergej Magnitsky. Illustratie Fokke Gerritsma

Criminele opbrengsten

De vraag naar de rol van de banken wordt steeds actueler. Danske wordt nu vervolgd voor schending van die controleregel. En dit najaar trof ING een recordschikking van 775 miljoen euro met het OM, omdat de bank structureel te slecht op verdachte transacties had gelet. ING vond geld verdienen belangrijker dan het naleven van de regels, stelde het OM vast. Daardoor konden criminelen de opbrengsten van hun misdaden „nagenoeg ongestoord” via ING-bankrekeningen in het reguliere financiële systeem laten lopen.

Gevraagd naar de overboekingen aan G-Star zegt Rabobank wegens privacyregels niet in te gaan op individuele klanten. Wel legt de bank uit dat zij een geautomatiseerd monitoringssysteem gebruikt om ongebruikelijke transacties op te sporen. Daar is het bij ING misgegaan: die bank had het systeem zo ingesteld dat er dagelijks maximaal drie meldingen kwamen. Dit om de werkdruk voor medewerkers te beperken en zo te besparen op personeelskosten. Daardoor konden witwassers hun gang gaan.

ING probeerde met dat meldingsplafond een probleem aan te pakken waar alle banken mee zitten: de zogeheten false positives. Dit zijn meldingen van transacties waarmee na onderzoek niets mis blijkt te zijn. Het alarm kan bijvoorbeeld afgaan bij een bedrag dat veel hoger is dan gebruikelijk of als een rekeninghouder een nieuwe klant heeft. Bij veel banken is meer dan 90 procent van de meldingen onterecht. Dat leidt tot chagrijn: het kost veel geld om al die meldingen te onderzoeken.

Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) is kritisch over deze houding. Die schreef na het ING-schandaal aan minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) dat de bankensector de invulling van deze poortwachtersfunctie „te vaak” niet op orde heeft.

Dat vindt ook Marcel Pheijffer, hoogleraar accountancy aan Nyenrode Business Universiteit. „We zien het nu bij Danske en bij ING, waar het OM schreef dat de processen inzake witwassen niet op orde waren. Het heeft gewoon onvoldoende aandacht gekregen.” Volgens Pheijffer zijn „de systemen niet voldoende geüpdatet en zijn de witwasrisico’s nog steeds aanwezig in het financiële systeem”. 

Veel banken zijn nu bezig om de controles op klanten en transacties te verfijnen. Want hoewel banken zelf niet direct iets winnen met het opsporen van criminelen, dringt het besef door dat hun reputatie op het spel staat.

Pluchen handboeien

Een belangrijke manier voor banken om hun naam te bewaken, is door media-aandacht rond bepaalde klanten goed te volgen.

Een naam die maar liefst negen keer voorkomt op de lijst met potentiële ‘Magnitsky-transacties’ is Scala Agenturen BV, een groothandel in erotische producten. Scala kreeg tussen februari 2008 en april 2010 in totaal 205.000 euro betaald door Argenta uit Belize en door een bedrijf uit de Maagdeneilanden. Daartegenover stond – volgens de pakbonnen die NRC en Zembla inzagen – de levering van pluchen handboeien, kruisloze speelpakjes, politie-uniformen en pink pleaser-vibrators. De artikelen werden geleverd aan een Moskouse klant, Eurointim Plus. Pogingen om deze afnemer op te sporen, lopen dood. Een firma met dezelfde naam is opgedoekt, de persoon die de bestellingen gedaan zou hebben, blijkt onvindbaar.

Een van de personen achter Scala is oud-bankier en ondernemer Gerard Cok die begin jaren tachtig in België is veroordeeld voor wisselkoersfraude. Cok verkocht zijn belang in Scala in 1999, ver voor de verdachte transacties plaatsvonden, maar was daarna (tot maart 2008) directeur van het nieuwe moederbedrijf, het Duitse concern Beate Uhse.

Cok is in Nederland nooit veroordeeld, maar werd wel door media in verband gebracht met het criminele circuit. Via zijn advocaat laat Cok weten tussen 2008 en 2010 niet betrokken te zijn geweest bij operationele activiteiten van Scala en dus ook niet bij de bewuste transacties. De advocaat benadrukt dat het legitieme verkooptransacties betreft en dat Scala niets valt te verwijten.

Coks verbintenis met het moederbedrijf en de media-aandacht voor zijn persoon leidden bij huisbank ABN Amro niet tot actie. Pheijffer: „Als je serieus werk maakt van witwasbestrijding en van het inrichten van je transactiemonitoringsystemen, dan kijk je of er risicopersonen tussen je klanten zitten. [...] Klanten die regelmatig in het nieuws zijn geweest, die veroordeeld zijn geweest, hoor je scherper in de gaten te houden.” De overboekingen naar Scala vonden over een periode van twee jaar plaats.

ABN wil niet reageren op individuele klanten. Ook ING, dat eveneens overboekingen ontving die mogelijk deel zijn van de Magnitsky-geldstroom, wil niet ingaan op vragen over specifieke klanten.

Pheijffer heeft tot op zekere hoogte begrip voor de positie van de banken. „Als je weet dat je naar Argenta moet kijken, is het makkelijk om te zeggen: hier is het lijstje met verdachte transacties. Maar als je dat aanknopingspunt niet hebt, hoe vind je dat dan in de grote hoeveelheid transacties?” Pheijffer noemt het OM-rapport over ING een belangrijk signaal aan de banken. „Daaruit blijkt dat er systematisch onvoldoende wil was bij ING.”

Amsterdam Trade Bank

Een andere bank die verdachte transacties binnenkreeg, is de Amsterdam Trade Bank (ATB), een dochter van de Russische Alfa Bank van miljardair Michail Friedman, die op de Amerikaanse oligarchenlijst staat. ATB ligt al jaren onder de loep van DNB wegens onvoldoende controle op klanten en transacties. Een jaar geleden deed de fiscale opsporingsdienst FIOD een inval bij de bank.

Een van de rekeninghouders bij ATB was Delawan Holdings Inc. Dit bedrijf ontving niet alleen geld, maar verstuurde dat ook naar verdachte offshores. Dat kan betekenen dat het meewerkte aan witwassen. Ook ATB wil niet ingaan op vragen over specifieke klanten.

Browder zegt dat hij tot nu toe 200 miljoen van de 230 miljoen gestolen Magnitsky-dollars heeft getraceerd. Slechts een paar procent leidt naar Nederland. Maar voor Browder is in de strijd tegen Poetin iedere euro het najagen waard. „Wij zijn met weinigen, maar we zijn als guerrillastrijders”, zegt hij over zijn team. „We springen uit een loopgraaf en beginnen te vuren. Dan springen we weer uit een andere loopgraaf. Als de daders op een gegeven moment naar de gevangenis gaan, zullen dit soort praktijken niet meer plaatsvinden.”

Correctie (06-12-2018): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Michail Friedman op de Amerikaanse sanctielijst staat. Dit moet oligarchenlijst zijn. Hierboven is dat aangepast.

    • Hanneke Chin-A-Fo
    • Eva Cukier