Mikhail en zijn vrouw Tanya (Matthias Schoenaerts en Léa Seydoux), voordat Mikhail aan boord van de Koersk zijn dood tegemoet gaat, in ‘Kursk’.

Thomas Vinterberg: ‘Poetin is niet essentieel in dit verhaal’

Kursk Poetin is de grote afwezige in de speelfilm ‘Kursk’. Regisseur Thomas Vinterberg wilde geen politieke film: „Als Deen vind ik het nogal lastig in een Engelse film Rusland eventjes te veroordelen.”

Op 12 augustus 2000 zonk de nucleaire onderzeeër Koersk tijdens Russische vlootoefeningen in de Barentszzee na een ontploffing in het torpedoruim. Van de 118 opvarenden overleefden 23 de explosie in een luchtbel in het achterste deel van de boot: ze gaven klopsignalen toen een bathyscaaf het wrak op de zeebodem onderzocht. Maar de Russische vloot sloeg uit het oogpunt van vlootgeheim en nationale trots acht dagen lang Britse en Noorse hulp af. Tot het te laat was.

De ondergang van de Koersk was een sleutelmoment voor de pas gekozen Russische president Vladimir Poetin. Hij vierde vakantie aan de Zwarte Zee en liet niks van zich horen. Tot de woede in Rusland over de leugens en de geslotenheid van de marinetop hem dwong tot handelen: berucht werden de beelden van een razende vlootmoeder die werd platgespoten tijdens een bijeenkomst.

Poetin is de grote afwezige in de speelfilm Kursk, die deze week in de bioscoop debuteert. Hij speelde wel een rol in het boek van Robert Moore waarop de film is gebaseerd, en naar verluidt ook in het eerste script van Robert Rodat, bekend van Saving Private Ryan. Maar een politieke thriller wilde regisseur Thomas Vinterberg (Festen, Jagten) niet maken, zegt hij tijdens een bezoek aan Amsterdam. „Ik wilde een film over overleving, eer, familie, verlies. Voor mij is Poetin ook niet essentieel in dit verhaal. Hij was op vakantie, onderschatte de situatie en hield zich te lang afzijdig. Als Deen vind ik het ook nogal lastig in een Engelse film Rusland eventjes te veroordelen. Je moet wel bescheiden zijn.”

Vinterberg wilde ook geen „hutspot van talen en accenten”. „Ik vond het ook al erg lastig dat iedereen Engels spreekt in Kursk. Ik wilde geen karikaturaal Slavisch Engels. Uiteindelijk kwamen we op Scandinavisch Engels terecht, kon ik ook nog wat van mijn homies inhuren. Maar daarbovenop dan nog een acteur die een Engels sprekende Poetin speelt? Dat zou heel onecht overkomen.”

Want nee, er was geen oekaze van Luc Besson en diens filmstudio EuropaCorp om Poetin uit het script te schrijven, zoals de Amerikaanse vakpers meldt. EuropaCorp zou koudwatervrees hebben gehad na het hacken van Sony door Noord-Korea bij de Kim Jong-un-komedie The Interview. Ook Rusland staat immers bekend als wrokkig en hackgraag. „Dat is fake news”, stelt Vinterberg. „Het was helemaal mijn eigen besluit Poetin te schrappen.”

Toch was het een mooie scène geweest. Na twaalf dagen reisde Poetin op 24 augustus 2000 namelijk alsnog naar Moermansk af om de nabestaanden in officiersclub Vidjajevo te woord te staan. Eerder dit jaar typeerde de Russische staatstelevisie het zinken van de Koersk als Ruslands ‘ground zero’: het absolute dieptepunt. Juist in Moermansk vond Poetin de weg omhoog, wil het officiële verhaal. Tussen nabestaanden die hem bij binnenkomst „wilden verscheuren”. „Maar hij vertrok als hun president.”

Een film over het bergen van de Koersk door Nederlandse bedrijven:

Dat klopt: Poetin toonde zich die dag weer een expert in het dresseren van menigtes. Hij sprak quasi-open, maakte excuus, nam zijn verantwoordelijkheid – maar verschoof gaandeweg de schuld naar de persbaronnen wier kranten en tv-zenders zijn respons op de Koersk bekritiseerden: Boris Berezovski en Vladimir Goesinski. Oligarchen wier roofzucht „de Russische vloot, het leger en de staat op de rand van de afgrond hadden gebracht”, aldus Poetin. En die, nu Rusland herrijst, via hun media tweespalt zaaiden vanuit „villa’s aan de Spaanse en Franse kust”. Poetin vertrok met applaus. In plaats van meer openheid, die de 23 zeelieden indertijd had kunnen redden, luidde de Koersk het muilkorven van de toen vrijpostige Russische pers in.

Lees hier de recensie van ‘Kursk’

Kursk benoemt dilemma’s alleen op het niveau van de Russische vloottop. Vinterberg: „Zo’n afweging tussen mensenlevens, staatsbelang en nationale trots wordt ook elders gemaakt, zo’n doofpot is volgens mij niet iets typisch Russisch. Wij zijn trots op ons Saving Private Ryan-ethos, het individu boven alles. Rusland kent een collectieve traditie, en ik respecteer die cultuur van zelfopoffering. Al besloten deze zeelieden dat natuurlijk niet zelf, iemand offerde ze op. Dat is wreed. Tegen het eind ben je wel woedend over het gezag, als het goed is. Denk aan de scène waar een zoon op de begrafenis de admiraal, gespeeld door Max von Sydow, geen hand wil geven. Ik heb zelfs een take opgenomen waarin de jongen hem in het gezicht slaat, maar dat bleek te veel van het goede. Ik wil de Russen een positieve boodschap meegeven. Kom op voor je rechten.”

Thomas Vinterberg was wel vrij vroeg genezen van het idee om de film in Rusland zelf op te nemen. Een lokaal productiebedrijf testte het water. „Direct gingen er allerlei tegenwerpingen heen en weer tussen Rusland en de top van EuropaCorp. Dat was fundamentele non-communicatie. Ik had weinig trek daar als een soort Kofi Annan tussen te zitten. Bovendien voelden we aan dat een film over zo’n nationale tragedie, zo’n trauma, zo’n taboe, onmogelijk onder controle was te houden op Russische bodem. Dus besloten we Rusland te vergeten en bijna alle namen te veranderen.” De film Kursk is overigens wel verkocht aan Rusland, weet Vinterberg. Om hem juist niet te vertonen en verspreiders van illegale kopieën te kunnen vervolgen? „Zegt u het maar.”

    • Coen van Zwol