Componist Wiktor en zangeres Zula (Tomasz Kot en Joanna Kulig) ontmoeten elkaar in het naoorlogse Polen in ‘Cold War’.

‘Cold War’ is de ultieme film over ontheemde liefde

Pawel Pawlikowski De Poolse Oscarwinnaar is al net zo’n zwerver als zijn hoofdpersonen in ‘Cold War’. Na het succes van ‘Ida’ maakt hij nu een film over liefhebben, verlaten, terugvinden en weer in de steek laten.

Cold War is een film die alleen maar uit de naklank van sleutelscènes bestaat, de rest heeft de tijd eruit weggewist. Zo werkt het geheugen. Je herinnert je het moment voordat er iets gebeurt, of erna. Je herinnert je hoe het voelde om verliefd te zijn geworden – als een knal of een val, ‘falling in love’ zoals dat zo toepasselijk in het Engels heet. Maar je herinnert je alleen nog het vallen, het zweven, het op de bodem liggen, niet meer het moment dat je de grond onder je voeten verloor. Met je hart breken is het al niet anders.

De nieuwe speelfilm van regisseur Pawel Pawlikowski is een liefdesgeschiedenis. Op een gegeven moment besluiten de twee geliefden samen te vluchten. Eindelijk zullen zij samen zijn. Vrij. Er is waarschijnlijk geen regisseur die dat belangrijke moment alleen maar zou laten zien in een lange scène waarin de een op de ander staat de wachten, en te wachten. Het duurt nog langer dan in Antonioni’s L’eclisse (1962) – dat andere schoolvoorbeeld van de ‘temps morts’.

Dat eindeloze uit de tijd gevallen zijn maakt Cold War zo hartverscheurend. Pawlikowski’s hoofdpersonen zijn niet alleen ontheemd door de vorm van de film, en door de romantisch-fatale ‘mismatch’ van hun liefde, maar ook door de tijd waarin hij speelt: het eerste decennium van de Koude Oorlog, toen er muren werden gebouwd en andere obstakels om mensen van elkaar te scheiden. Het is ook zijn persoonlijkste film tot nu toe, een dubbelluik met Oscarwinnaar Ida (2014). Die film, zo zei hij bij de uitreiking van de Academy Awards, ademde de geest van zijn ouders. Cold War is aan hen opgedragen en vertelt dat deel van hun levensverhaal dat is overgebleven nu de woelingen van de tijd zijn gekalmeerd.

Ida was de eerste Poolse film van de in 1957 in Warschau geboren filmmaker. Na de scheiding van zijn ouders vertrok hij op zijn veertiende met zijn moeder naar het Verenigd Koninkrijk. Het leek een vakantie, maar het bleek voor altijd. In Engeland begon hij, na literatuur en filosofie te hebben gestudeerd in Oxford, ook zijn eerste films te maken. Eerst documentaires voor de BBC, later speelfilms.

In retrospectief kun je al in zijn eerste speelfilm Last Resort (2000) een persoonlijke weerspiegeling van zijn omzwervingen zien. De film volgt een jonge Russische emigrante die met haar zoontje en een handvol dollars in Londen aankomt. Ze verwacht daar haar Engelse verloofde te treffen, die haar na zijn vakantie in Rusland zulke prachtige liefdesbrieven schreef. Maar als hij niet komt opdagen besluit ze asiel aan te vragen. Terwijl moeder en kind de procedure afwachten in een fictieve Engelse badplaats in het buitenseizoen wordt ze overmand door heimwee. Teruggaan blijkt nog moeilijker dan blijven.

Die paradoxale dynamiek tussen het verlangen naar terugkeer en de drang om te vertrekken zet ook alle gebeurtenissen in Cold War in beweging. Cold War vertelt het verhaal van de componist Wiktor en zangeres Zula die elkaar in het naoorlogse Polen ontmoeten, samenwerken, elkaar inspireren en irriteren, liefhebben, verlaten, terugvinden en weer in de steek laten, en dat alles dwars door het Europa van de Koude Oorlog, in Warschau en Berlijn, Split en Parijs. Nadat de film eerder dit jaar op het Filmfestival Cannes met een Gouden Palm voor Beste Regie was onderscheiden, is hij nu genomineerd voor vijf European Film Awards, en geldt hij alweer als kanshebber voor een Academy Award.

Een danseres en een legerarts

In werkelijkheid waren zijn ouders danseres en legerarts, vertelde Pawlikowski in een gesprek met deze krant op het filmfestival van Sarajevo. Maar ook zij hadden zo’n ‘niet met en niet zonder elkaar’-huwelijk. Vele liefdes en huwelijken later stierven zij samen, vlak voor de val van de Berlijnse Muur. In Sarajevo memoreerde hij ook dat zijn vader net als Wiktor een weliswaar charmante, maar eveneens beklagenswaardige man was. Niet vrij in Polen en niet gelukkig in Duitsland, waar hij zich na zijn vertrek uit Polen in 1969 vestigde: „De eerste keer dat ik mijn vader weer zag in het Westen was hij een andere man. Een bange man. Hij zag op tegen de simpelste dingen. Hij kon nog niet eens naar de bank gaan om een rekening te openen. Maar nu begrijp ik dat wel. Je verandert zodra je in een land komt waar je de taal niet spreekt. Sommige mensen bloeien op. Anderen verwelken.”

Zodra je Pawlikowski’s oeuvre bekijkt ontdek je meer van dat soort overeenkomsten tussen film en leven. Hij is zelf al net zo’n zwerver als zijn hoofdpersonen. Nadat zijn eerste echtgenote onverwacht was overleden, stopte Pawlikowski lange tijd met filmen om hun twee kinderen op te voeden. Toen hij in 2011 weer een film maakte, was dat The Woman in the Fifth. De film flopte. Het verhaal over een getroebleerde Amerikaanse schrijver die na de scheiding van zijn echtgenote naar Parijs verhuist om meer tijd met zijn dochter door te brengen is een wonderlijke, soms boze droomachtige bespiegeling over liefde en verlies.

Lees hier de recensie van ‘Cold War’

Parijs was net als voor zijn hoofdpersoon een tussenstation. „Ik had waarschijnlijk een verlate midlife crisis. Ik dacht dat ik een gewone regisseur was die een gewone film aan het draaien was, en het werd iets heel anders. Een vreemde film over een man verdwaald in een vreemde stad. Ik was die verdwaalde man.”

Hij besloot terug te keren naar Warschau, waar hij een appartement vond op een steenworp afstand van waar hij ooit geboren was. En zo ontstond het idee voor Ida. De film vertelt het verhaal van een jonge non, die vlak voordat zij in het naoorlogse Polen haar gelofte aflegt, ontdekt dat ze een kind van Joodse ouders is. Ze ontmoet haar tante en samen ondernemen ze een tocht door geschiedenis en geloof, langs nauwelijks verholen antisemitisme en de desillusie van het communisme.

Ook Pawlikowski heeft een katholieke en een Joodse achtergrond. En ook hij ontdekte pas als adolescent dat familieleden van vaderszijde in de Tweede Wereldoorlog in Auschwitz waren vermoord.

Lees hier de recensie van ‘Ida’, die in 2015 de Oscar voor beste buitenlandse film won

Maar Cold War overstijgt op vele punten ook de gefictionaliseerde biografie. Het is ook een onderzoek naar ambitie en kunstenaarschap. „Natuurlijk is Cold War ook een reflectie van en op mijzelf. Ik kan me alleen situaties en emoties voorstellen die ik ken, diep doorvoel en waarmee ik me kan verbinden. Ballingschap, de regels van het spel niet kennen, verstoorde gevoelens, knipperlichtrelaties, kunst, muziek… Het is allemaal heel bekend. Maar niet alleen voor mij.”

    • Dana Linssen