Met doorbraak hard rechtse partij Vox wordt Spanje een doorsnee Europees land

Lang speelde uiterst rechts een marginale rol in de Spaanse politiek. Met de onverwacht grote winst van de nieuwe partij Vox in zuidelijk Andalusië verandert dit.

Aanhangers van de uiterst-rechtse Spaanse partij Vox vieren feest op verkiezingsavond in Sevilla. Foto Rafa Alcaide/EPA

Spanje is zondag definitief een doorsnee Europees land geworden. Met de onverwacht grote doorbraak van anti-immigratiepartij Vox, bij regionale verkiezingen in Andalusië, heeft het Zuid-Europese land nu ook een nationaal-populistische politieke beweging van betekenis.

Vox (‘Stem’) kreeg ruim 10 procent van de stemmen in de zuidelijke regio en verwierf zo een sleutelrol in de vorming van een nieuw Andalusisch regiobestuur. De verkiezingen in de volkrijkste regio van het land zijn een belangrijke graadmeter voor landelijke en regionale verkiezingen, volgend jaar in Spanje.

Vox vertoont met haar anti-immigratie- en anti-islamretoriek veel overeenkomsten met andere hard rechtse, nationaal-populistische partijen in Europa. Marine Le Pen, van het nationaal-populistische Rassemblement National in buurland Frankrijk, feliciteerde haar „vrienden” van Vox zondagavond via Twitter meteen.

Maar Vox is ook typisch Spaans. Ze combineert conservatieve standpunten (tegen abortus, tegen het homohuwelijk, voor stierenvechten, voor het leger) met pleidooien voor een sterke centrale staat (lees: tegen separatisme in Catalonië en Baskenland). Vox heeft wel kritiek op de „steeds corruptere en minder slagvaardige EU-bureaucratie”, maar anders dan Europese geestverwanten wil ze niet uit de Unie. Daarvoor zijn Spanjaarden (EU-lid sinds 1985) te pro-Europees ingesteld.

Lees ook: Graf van Franco al meer dan 40 jaar een open zenuw

Dictator Franco

Vóór Vox kende Spanje wel andere uiterst rechtse partijen. Maar deze neofascisten of falangisten braken in de eerste vier decennia na de dood van dictator Franco (in 1975) nooit door. De herinnering aan 36 jaar dictatuur hield ze marginaal. Bovendien wist de conservatieve Volkspartij (PP), deels een ‘doorstart’ van het Franco-regime, ultraconservatieve en reactionaire kiezers altijd redelijk binnenboord te houden.

De laatste jaren lukte dit de PP steeds minder goed. Vox is dan ook opgericht door teleurgestelde oud-PP’ers. Partijleider en mede-oprichter Santiago Abascal zat tot 2013 voor de PP in het Baskische parlement. Hij verliet de partij uit onvrede over de centristische koers van toenmalig partijleider en premier Mariano Rajoy. Die stelde zich volgens hem vooral te slap op tegen gedetineerde ETA-terroristen en tegen de separatisten in Catalonië.

Najaar 2017 culmineerde dit separatisme in een illegaal afscheidingsreferendum, waarna Madrid het Catalaanse regiobestuur afzette. Door die crisis laaide in de rest van het land het Spaanse nationalisme op, zeker ook in Andalusië. Hier leeft de aloude klacht dat Catalaanse nationalisten zuiderlingen wegzetten als luie potverteerders. En dat Andalusiërs die ooit naar het welvarende Catalonië migreerden, in die regio gediscrimineerd worden door de separatisten. Agenten van de Guardia Civil en nationale politie die ter versterking naar Catalonië werden gedirigeerd, werden in zuidelijke steden bij vertrek toegejuicht. In Andalusië hangen aan balkons een jaar na de Catalaanse crisis nog steeds volop Spaanse rood-gele vlaggen.

Lastige formatie

De doorbraak van Vox komt bovendien in een jaar dat het zuiden van Spanje na jaren van relatieve rust weer veel bootmigranten uit Afrika ontvangt. Ook leeft in rechtse kringen onvrede over het plan van de centrum-linkse premier Pedro Sánchez om de resten van Franco uit zijn praalgraf even buiten Madrid weg te halen. Zijn regering steunt bovendien op gedoogsteun van Baskische en Catalaanse regionationalisten, tot onvrede van rechts.

Sánchez’ sociaal-democratische PSOE werd in Andalusië nog wel de grootste, maar verloor fors. De aloude machtspartij lijkt voor het eerst sinds de terugkeer van de democratie, in 1978, niet te kunnen regeren. Ook PP verloor terrein – aan Vox, maar ook aan het eveneens relatief jonge, centrum-rechtse liberale Ciudadanos. De drie partijen zouden samen over rechts kunnen regeren. Maar het is de vraag of het liberale Ciudadanos in zee wil met Vox. Linkse partijen riepen zondagavond meteen op tot een cordon sanitaire om Vox buiten de macht te houden.

De uitslag in Andalusië lijkt zo ook een voorbode te worden van de lastige coalitievorming die Spanje te wachten staat na een landelijke stembusgang.

    • Merijn de Waal