Kijkwijzer: ‘Wij kunnen jongeren niet meer voldoende beschermen’

Kijkwijzer Sinds 2001 moeten de icoontjes van Kijkwijzer kinderen behoeden voor het zien van schadelijke beelden, maar de tijden zijn veranderd. Vanwege die veranderingen wil Kijkwijzer uitbreiden met de adviesleeftijd 18 jaar.

Het was een heldere opdracht: bescherm kinderen tegen schadelijke effecten van media. Met die missie werd Kijkwijzer begin 2001 opgericht. Het werd een succes: de waarschuwingen voor seks, geweld of drugs, en bijbehorende adviesleeftijd, verschijnen standaard op tv-programma’s of dvd-hoesjes. Ruim 90 procent van de ouders is bekend met de icoontjes, en gebruikt ze ook, volgens onderzoeksbureau GfK.

Maar het mediagebruik, zeker onder jongeren, is haast niet meer te vergelijken met begin 2001. De smartphone, Facebook, YouTube, ze lieten nog jaren op zich wachten. De eerste Harry Potter-film moest nog uitkomen, Henny Stoel presenteerde nog het Achtuurjournaal.

Inmiddels heeft meer dan de helft van de 10-jarigen een smartphone. Van de tijd dat tieners tv kijken is slechts een kwart klassiek ‘lineair’. Ruim 85 procent van de kinderen gebruikt YouTube.

Maar daar zit Kijkwijzer niet.

„De huidige Kijkwijzer [is] niet meer goed in staat om kinderen en jongeren voldoende bescherming te bieden tegen mogelijke schadelijke mediabeelden”, schreef Kijkwijzer vorige maand zelf in zijn beknopte toekomstvisie, in bezit van NRC.

Begin november nam de raad van Europese mediaministers na tweeëneenhalf jaar overleg de nieuwe richtlijn Audiovisuele Mediadiensten aan, waarin lidstaten worden verplicht minderjarigen online beter te beschermen. Het plan van Kijkwijzer is een nationale invulling daarvan.

„Nu kinderen een smartphone hebben en media altijd en overal zijn, moeten we de bescherming anders aanpakken”, zegt Tiffany van Stormbroek, directeur van het NICAM, de organisatie achter Kijkwijzer, op haar kantoor in Hilversum. „Nu is het scheef. We trekken op tv strak de teugels aan, terwijl we op internet kinderen helemaal vrijlaten. Dat is ridicuul.”

Er is alleen één groot probleem: YouTube wil niet meewerken. Waarom niet? „Goede vraag”, zegt Van Stormbroek. „Het zal te maken hebben met een groot Amerikaans bedrijf dat zijn verantwoordelijkheid niet wil nemen.”

Lees ook: ‘Verbod op 16+-films voor kinderen is vreselijk achterhaald’

Agressieve ‘kinderfilmpjes’

Een jaar geleden kwam YouTube (opnieuw) in opspraak door agressieve ‘kinderfilmpjes’ op het platform. Daarin werd bijvoorbeeld Mickey Mouse neergeschoten of tekenfilmfiguur Peppa Pig opgegeten door haar nazi-vader, óók te zien op het kindvriendelijke YouTube Kids. YouTube haalde daarna 150.000 filmpjes offline en sloot tientallen kanalen met „extreem geweld”.

„YouTube en Facebook geven aan dat ze zelf al veel doen met ‘flagging’-systemen”, zegt Van Stormbroek. De oplettende kijker kan daarmee melding maken van aanstootgevend materiaal. Ook maken de platformen gebruik van algoritmes die schadelijke filmpjes herkennen en hebben ze tienduizenden mensen in dienst die dat materiaal moeten beoordelen. Niet voldoende, vindt Van Stormbroek. „Ons punt is juist dat die informatie tijdens het uploaden moet worden toegevoegd, niet achteraf.

Het CDA pleitte maandag in het AD voor een Kijkwijzer op YouTube. YouTube reageerde dat dat door de hoeveelheid geüploade filmpjes, 400 uur per minuut, praktisch haast onmogelijk is.

Maar dat classificatiesysteem voor online videomateriaal is er al. Het heet ‘YouRateIt’ en werd vijf jaar geleden door Kijkwijzer ontwikkeld. Makers kunnen ermee tijdens het uploaden aangeven of ze mogelijk schadelijk materiaal op internet zetten. Kijkwijzer testte YouRateIt naar eigen zeggen succesvol bij het Italiaanse mediabedrijf Mediaset. „We hebben het in handen. Al jaren. We kunnen het zo geven.”

Doordat gebruikers zélf aangeven wat ze uploaden is YouRateIt geen waterdicht systeem, geeft Van Stormbroek toe. Het is wachten totdat computers het verschil zien tussen een borstvoedende moeder en porno of tussen een levende of dode Dora.

‘Mag niet’ zeggen is lastig

Niet alleen het medialandschap is totaal anders dan twintig jaar geleden, ook de opvoedstijl is veranderd, zegt Van Stormbroek. „Vroeger was die restrictiever. Wat op tv kwam, daarover ging je niet in discussie. Nu willen ouders geen ‘nee’ verkopen. ‘Mag niet’ vinden ze lastig.”

Kijkwijzer heeft daarentegen wel nog een restrictief karakter. Als 16-minner mag je volgens de wet niet naar een film in de bioscoop die als 16+ is geclassificeerd, óók niet als een ouder erbij is. In 2017 ontving Kijkwijzer 70 klachten over dit bioscoopbeleid.

Het NICAM wil daarom dat ouders voortaan zelf mogen bepalen naar welke films ze hun kind meenemen. Van Stormbroek: „Ik kan een vader nu niet uitleggen dat hij met z’n 15-jarige kind niet naar een historisch drama als Michiel de Ruyter kan.” Het NICAM is in gesprek met minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) over de wet.

Ook mogen programma’s voor 12+ niet voor 20.00 uur uitgezonden worden, 16+tv niet voor 22.00 uur. „Schijnveiligheid”, noemt Van Stormbroek dat. „Dit werkte nog toen we alleen een tv in de woonkamer hadden.”

Die uitzendrestricties moeten niet de prullenbak in, zegt Van Stormbroek. „Maar we moeten kinderen bewuster maken van de risico’s en dat doe je door meer informatie te geven.”

Lees ook: Hoe ga je om met het mediagebruik van je kind? De 11 meest gestelde vragen

De jongeren zelf aanspreken

In de basisschoolperiode hebben ouders nog een redelijk beeld wat hun kind zoal ziet en hoort, zeggen ze tegen Kijkwijzer. Maar met de overstap naar de middelbare school en de mobiele telefoon in de broekzak, verdwijnt ook het toezicht op het mediagebruik.

Dat betekent dat Kijkwijzer zijn doelgroep moet veranderen. Waar het zich voorheen voornamelijk op ouders richtte, wil het nu ook de jongeren zelf aanspreken. Het denkt aan samenwerking met organisaties die mediawijsheidlessen ontwikkelen.

Ook ouders moeten beter geïnformeerd worden, vindt Kijkwijzer. In plaats van dingen verbieden is het belangrijker dan ooit dat ouders in gesprek blijven met hun kinderen. Icoontjes rechtsboven in het scherm volstaan niet meer, ouders willen kunnen uitleggen waaróm een programma schadelijk zou kunnen zijn.

Daar horen genuanceerdere adviesleeftijden bij, volgens Kijkwijzer. Nu hanteert Kijkwijzer nog 6, 9, 12 en 16. Maar 16 „is nu een soort vergaarbak geworden, oneerbiedig gezegd, omdat daar nu zowel youngadultfilms als porno onder valt”, zegt Van Stormbroek. „Maar sommige 15-jarigen kunnen wel met seks en geweld omgaan. Ouders weten dat over het algemeen het best.”

Kijkwijzer wil daarom de hoogste categorie uitsplitsen in 15 en 18. De 18-classificatie geldt dan alleen voor „extreem geweld en harde porno”. „Iedereen vindt het logisch dat je dat niet laat zien aan je kinderen.” Bovendien sluiten deze stapjes van drie jaar „beter aan bij de levens- en schoolfase van kinderen”, zegt Van Stormbroek.

Daarvoor is wel een wetswijziging nodig: de maximale leeftijd waarvoor de Mediawet schadelijk materiaal (zonder Kijkwijzer-waarschuwing) verbiedt is zestien jaar. Hoe die wetswijziging er precies uit moet zien kan ze niet zeggen. „Ons doel is niet om die regulering te veranderen. Ons doel is kinderen beschermen..”

    • Menno Sedee